Tarama Modeli Nedir? Genel ve İlişkisel Tarama Rehberi

İçindekiler

• Genel Bilgilendirme: kapsam ve kullanılan kaynaklar

• Bölüm 1: Tarama modeli nedir?

• Bölüm 2: Genel tarama ile ilişkisel tarama arasındaki fark nedir?

• Bölüm 3: İlişkisel tarama modeli nasıl kurulur?

• Bölüm 4: Genel tarama modeli nasıl yürütülür?

• Bölüm 5: Tarama modelinde hangi analizler kullanılır?

• Bölüm 6: Hangi tez için hangi tarama modeli uygun?

• Bölüm 7: Tarama modeli literatür taramasıyla aynı mı?

• Bölüm 8: Yöntem bölümüne tarama modeli nasıl yazılır?

• Gerçek Hayattan Örnekler: dört temsili senaryo

• Sıkça Sorulan Sorular

• Kaynakça

• Yasal Bilgilendirme

Genel Bilgilendirme

Tarama modeli, Türkiye'de yazılan lisansüstü tezlerde sık başvurulan nicel araştırma modellerinden biridir. Araştırmacı bir duruma müdahale etmez; ölçek, anket veya test ile topladığı verilerle durumu betimler. Genel tarama evrenin geneli hakkında bilgi üretir, ilişkisel tarama ise değişkenler arasındaki birlikte değişimi inceler. Hangisinin seçileceği araştırma sorusunun kalıbına bağlıdır.

Türkiye'de yazılmış tezleri inceleyen çalışmalar tarama modelinin yaygınlığını sayılarla gösteriyor. Topal, Ongun ve Arıcı'nın Türkiye Eğitim Dergisi'nde 2022'de yayımlanan çalışması, okuma eğitimi konulu 148 lisansüstü tezin 58'inde tarama deseninin kullanıldığını raporladı. Akfırat ve Özsoy'un Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi'nde 2021'de yayımlanan çalışmasında psikolojik sağlamlık konulu tezlerde en sık desen ilişkisel taramaydı. Süleymanoğulları ve Bayraktar'ın CBÜ Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi'nde 30 Haziran 2022'de yayımlanan çalışması da zihinsel dayanıklılık konulu 46 tezde ilişkisel taramanın %62 oranında tercih edildiğini gösterdi.

Bu yazının tanımları, Niyazi Karasar'ın Bilimsel Araştırma Yöntemi kitabındaki sınıflamayı aktaran hakemli makalelere ve Ankara Üniversitesi açık ders malzemesine dayanır. Sayısal veriler hakemli tez inceleme çalışmalarından, korelasyon yorumu Personality and Individual Differences dergisinden, ulusal ölçekli tarama örneği ise Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verisinden alınmıştır. Tez inceleme verilerinin büyük bölümü eğitim ve spor bilimleri alanlarına aittir. Enstitülerin tez yazım kılavuzları yöntem bölümünün biçimini ayrıca belirleyebilir.

Tarama modeli nedir?

Tarama modeli, bir durumu, olayı veya grubu değiştirmeden, var olduğu biçimiyle betimlemeyi amaçlayan ve verileri genellikle anket, ölçek veya test aracılığıyla toplayan araştırma yaklaşımıdır. Araştırmacı bağımsız değişkeni kendisi düzenlemez; var olan durumu ölçer. Bu nedenle tarama modeli deneysel olmayan nicel araştırmalar arasında sınıflandırılır ve tezlerde "betimsel tarama" ya da "survey araştırması" adıyla da geçer.

Tanımın kaynağı Karasar'ın sınıflamasıdır. Akın ve İzgi'nin International Journal of Languages' Education and Teaching dergisinde Aralık 2018'de yayımlanan makalesi, Karasar'ın 2014 baskısına atıfla tarama modellerini geçmişte ya da hâlen var olan bir durumu var olduğu şekliyle betimlemeyi amaçlayan bir yaklaşım olarak tanımlar. Aynı makaleye göre araştırmaya konu olan olay, birey ya da nesne kendi koşulları içinde ve olduğu gibi tanımlanmaya çalışılır.

Tarama modelinin İngilizcedeki karşılığı survey research olarak geçer. Türkçe tezlerde "tarama araştırması", "betimsel tarama modeli" ve "survey" ifadeleri çoğunlukla aynı yaklaşımı anlatır. Ankara Üniversitesi açık ders malzemesinde Doç. Dr. Seher Yalçın'ın 17 Eylül 2019 tarihli sunumu, Karasar'a atıfla genel tarama modellerinin tekil ya da ilişkisel taramalar biçiminde yapılabileceğini belirtir. Bu rehber de bu iki türü ele alır.

Nicel araştırma, ölçek, test veya yapılandırılmış anketle sayısal biçimde toplanan verileri istatistiksel yöntemlerle çözümleyerek değişkenler arasındaki ilişki, fark veya etkileri inceleyen araştırma yaklaşımıdır. Tarama modeli bu yaklaşımın deneysel olmayan koludur. Deneysel modelde araştırmacı bir uygulama yapar ve sonucunu ölçer. Tarama modelinde ise uygulama yoktur; ölçülen şey zaten var olan tutum, davranış, özellik veya ilişkidir.

Bu fark tezin bütün yapısını etkiler. Giriş, literatür, yöntem, bulgular ve tartışma bölümlerinin nasıl kurulacağı yüksek lisans tezi nasıl yazılır rehberinde adım adım anlatılıyor. Tarama modeli seçildiğinde yöntem bölümünde araştırma modeli, evren ve örneklem, veri toplama araçları ve analiz yolu ayrı alt başlıklar hâlinde yazılır. Bulgular bölümü de çoğunlukla betimsel istatistiklerle başlar.

Genel tarama ile ilişkisel tarama arasındaki fark nedir?

Genel tarama ile ilişkisel tarama arasındaki temel fark, sorulan sorunun yapısıdır. Genel tarama "durum nedir, nasıl dağılıyor?" sorusunu sorar ve değişkenleri tek tek betimler. İlişkisel tarama ise "iki değişken birlikte değişiyor mu, bu değişim ne yönde ve ne düzeyde?" sorusunu sorar. Her iki model de deneysel değildir ve neden-sonuç kanıtı üretmez.

Genel tarama modeli, çok sayıda birimden oluşan bir evren hakkında genel bir yargıya varmak için evrenin tamamı ya da evrenden seçilen bir örneklem üzerinde yürütülen tarama düzenlemesidir. Tekil tarama, değişkenleri tek tek ele alarak her birinin tür veya miktar olarak nasıl dağıldığını betimleyen tarama düzenlemesidir. Örneğin "öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeyi nedir?" sorusu tekil bir taramadır.

İlişkisel tarama modeli, iki veya daha fazla değişkenin birlikte değişip değişmediğini ve bu birlikte değişimin yönünü ile derecesini belirlemeyi amaçlayan tarama düzenlemesidir. "Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeyi ile akademik öz yeterlikleri arasında ilişki var mı?" sorusu bu modele uyar. Aşağıdaki tablo iki modeli ve deneysel modeli altı ölçüt üzerinden karşılaştırır.

Tablodaki tür ayrımı Seher Yalçın'ın 2019 tarihli Ankara Üniversitesi sunumunda Karasar'a atıfla verilen sınıflamaya dayanır. Bir tez aynı anda iki türü de içerebilir. Önce değişkenlerin düzeyi betimlenir, ardından değişkenler arasındaki ilişki test edilir. Bu durumda yöntem bölümünde iki türün birlikte kullanıldığı açıkça yazılır.

Bu ayrım, nitel ve nicel yöntem kararından sonra gelir. Bir aday önce verinin sözel mi sayısal mı olacağına karar verir; nitel ve nicel araştırma yöntemleri farkı bu kararın ölçütlerini ayrıntılı biçimde karşılaştırıyor. Sayısal veriyle ve müdahalesiz çalışılacaksa tarama modeli, ardından genel mi ilişkisel mi olacağı sorusu gündeme gelir.

İlişkisel tarama modeli nasıl kurulur?

İlişkisel tarama modeli, en az iki değişkenin aynı katılımcılardan ölçülmesi ve aralarındaki birlikte değişimin istatistikle sınanmasıyla kurulur. İki yol vardır. Korelasyon türünde değişkenlerin birlikte değişip değişmediğine ve bu değişimin yönüne bakılır. Karşılaştırma türünde bir değişkene göre oluşturulan grupların başka bir değişkende farklılaşıp farklılaşmadığı incelenir.

İlişkisel taramanın tanımı Türkçe hakemli dergilerde Karasar'a atıfla tutarlı biçimde aktarılır. Biçer, Epli ve Vural Batık'ın Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi'nde 2021'de yayımlanan makalesi, yöntem bölümünde modeli şöyle tanımlar:

İlişkisel tarama modelleri, iki veya daha fazla değişken arasında birlikte değişimin olup olmadığını ve derecesini belirlemeyi amaçlamaktadır.
— Biçer, Epli ve Vural Batık, Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(3), 2021 (Karasar, 2016'ya atıfla)

Korelasyon türünde iki sürekli değişken aynı kişilerden ölçülür. Örneğin üniversite öğrencilerinin akıllı telefon kullanım süresi ile uyku kalitesi puanı arasındaki ilişki Pearson korelasyon katsayısıyla incelenebilir. Katsayı pozitifse iki değişken aynı yönde, negatifse ters yönde değişir. Sıfıra yakın değer, doğrusal bir ilişkinin zayıf olduğunu gösterir.

Karşılaştırma türünde ise gruplar bir değişkene göre oluşturulur. Cinsiyet, sınıf düzeyi veya çalışma durumuna göre ayrılan grupların bir ölçek puanında farklılaşıp farklılaşmadığına bakılır. Bu karşılaştırma da bir ilişki bilgisidir; grup değişkeni ile puan arasında birlikte değişim olup olmadığını gösterir.

Katsayının büyüklüğünü yorumlamak için çoğu tezde Jacob Cohen'in 1988'de önerdiği eşikler kullanılır: 0,10 küçük, 0,30 orta, 0,50 büyük. Gignac ve Szodorai'nin Personality and Individual Differences dergisinde 2016'da yayımlanan çalışması 708 meta-analitik korelasyonu inceledi. Medyan katsayı 0,19 çıktı ve korelasyonların %3'ünden azı 0,50 düzeyine ulaştı. Yazarlar, birey farklılıkları araştırmalarında Cohen eşiklerinin fazla katı olabileceğini öne sürdü.

İlişkisel tarama birden fazla değişkeni aynı anda kapsıyorsa çoklu regresyon veya yol analizi gibi ileri teknikler gündeme gelebilir. Gizil değişkenler arasındaki çok yönlü ilişkilerin aynı modelde sınanması gerekiyorsa yapısal eşitlik modeli (YEM) nedir sorusunun cevabı, ilişkisel taramanın bu ileri biçimini açıklar.

Genel tarama modeli nasıl yürütülür?

Genel tarama modeli, evrenin tanımlanması, evrenin tamamına mı örnekleme mi ulaşılacağının belirlenmesi, veri toplama aracının seçilmesi ve verilerin betimsel istatistikle özetlenmesi adımlarıyla yürütülür. Zamana göre iki yaklaşım vardır. İzleme yaklaşımında aynı birimler belli aralıklarla ölçülür. Kesit alma yaklaşımında farklı gruplardan aynı anda veri toplanır.

Seher Yalçın'ın Ankara Üniversitesi sunumu iki yaklaşımı Karasar'a atıfla şöyle ayırır. İzleme (boylamsal) yaklaşımında aynı birimler bir başlangıç noktasından itibaren zaman içinde gözlenir; süreç uzundur ve genellikle az sayıda birimle çalışılır. Kesit alma (kesitsel) yaklaşımında farklı gelişim evrelerini temsil eden gruplar tek bir zamanda gözlenir. Kesitsel yaklaşım daha kısa sürede tamamlanabildiği için yüksek lisans takvimine daha kolay sığabilir.

Ulusal ölçekte yürütülen genel taramalar bu modelin büyük örneğidir. TÜİK'in Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması her yıl tekrarlanan bir taramadır. İhlas Haber Ajansı'nın 5 Ağustos 2026 tarihli aktarımına göre 16–74 yaş grubunda internet kullanan bireylerin oranı 2026'da %92,3 oldu. Aynı oran 2025'te %90,9'du. Her yıl farklı bir örneklemle tekrarlanan bu tür ölçümler, kesitsel verilerin yan yana konarak eğilim gösterebileceğini örnekler.

Bir tezde genel tarama genellikle şu sırayla kurulur:

1. Araştırma sorusunu betimleyici biçimde yazın: "… düzeyi nedir, … nasıl dağılıyor?"

2. Evreni tanımlayın; evrenin tamamına ulaşılıp ulaşılamayacağını belirleyin.

3. Örneklem yöntemini ve büyüklüğünü gerekçesiyle seçin.

4. Ölçeği veya anketi seçin, geçerlik ve güvenirlik kanıtlarını not edin.

5. Ölçeği geliştiren veya uyarlayan araştırmacıdan kullanım izni alın.

6. Etik kurul onayından sonra veriyi toplayın.

7. Verileri frekans, yüzde, ortalama ve standart sapma ile özetleyin.

Ölçek seçimi bu sıranın en çok zaman alabilen adımıdır. Ölçek kullanım izni nasıl alınır sorusunun cevabı, izin e-postasının nasıl yazılacağını örnekle gösteriyor. Örneklem büyüklüğü için evren büyüklüğü, hata payı ve güven düzeyi birlikte değerlendirilir; nitel ve nicel yöntem farkı yazısında Krejcie ve Morgan'ın 1970 tarihli örneklem tablosu özetlenmiştir.

Tarama modelinde hangi analizler kullanılır?

Tarama modelinde analiz, araştırma sorusunun türüne göre seçilir. Genel taramada frekans, yüzde, ortalama ve standart sapma gibi betimsel istatistikler kullanılır. İlişkisel taramada Pearson veya Spearman korelasyonu, t-testi, tek yönlü varyans analizi ve regresyon gibi çıkarımsal teknikler öne çıkar. Testin seçimi verinin dağılımına ve ölçek düzeyine de bağlıdır.

Analiz kararı veri toplanmadan önce verilir. Araştırmacı her alt problem için hangi değişkenin hangi testle sınanacağını tez önerisinde yazar. Bu yaklaşım, veri toplandıktan sonra "hangi test anlamlı çıkarsa onu raporlama" eğilimini de sınırlar.

Testin varsayımları da modele bağlıdır. Pearson korelasyonu ve t-testi genellikle verinin normal dağılmasını bekler. Normal dağılım sağlanmadığında Spearman sıra farkları korelasyonu, Mann-Whitney U veya Kruskal-Wallis gibi parametrik olmayan karşılıklar tercih edilebilir. Hangi testin kullanılacağı istatistik danışmanı ve tez danışmanıyla birlikte netleştirilir.

Aşağıdaki tablo sık rastlanan araştırma sorusu kalıplarını model türü ve analiz yoluyla eşleştirir:

Tablodaki "yordanıyor mu" sorusu da ilişkisel tarama kapsamında kalır. Regresyon analizi bir değişkenin diğerini istatistiksel olarak ne ölçüde öngördüğünü gösterir. Bu bilgi, değişkenlerden birinin diğerine neden olduğu anlamına gelmez. Bulgular bölümünde "yordayıcı" ve "açıklanan varyans" gibi ifadeler bu sınır gözetilerek kullanılır.

Etki büyüklüğü raporu, anlamlılık değerini tamamlar. Büyük örneklemlerde çok küçük katsayılar da anlamlı çıkabilir. Bu nedenle katsayının kendisi Cohen eşikleri veya alana özgü ölçütlerle yorumlanır. Gignac ve Szodorai'nin 2016 tarihli incelemesi, birey farklılıkları alanındaki 708 korelasyonda 75. yüzdelik değerin 0,29 olduğunu raporladı; bu bilgi orta düzey bir katsayının ne kadar sık görüldüğünü anlamaya yardımcı olur.

Hangi tez için hangi tarama modeli uygun?

Hangi tarama modelinin uygun olduğu, tezin cevaplamak istediği soruya göre değişir. Bir grubun özelliklerini ilk kez ve geniş biçimde ortaya koymak isteyen aday için genel tarama, ölçeği bulunan iki veya daha fazla değişken arasındaki ilişkiyi görmek isteyen aday için ilişkisel tarama genellikle uygun bir başlangıç sunar. Bir uygulamanın etkisi soruluyorsa deneysel desen düşünülebilir.

Aşağıdaki profiller kesin eşleştirmeler değil, danışmanla yapılacak görüşmeye başlangıç olabilecek örneklerdir:

• Az çalışılmış bir grubun tutum veya davranışlarını betimlemek isteyen aday: genel tarama, tekil tarama düzeniyle.

• Literatürde ölçeği bulunan iki değişkenle çalışan aday: ilişkisel tarama, korelasyon türüyle.

• Demografik gruplar arasındaki farkı merak eden aday: ilişkisel tarama, karşılaştırma türüyle.

• Bir değişkenin birkaç değişken tarafından yordanıp yordanmadığını sınamak isteyen aday: ilişkisel tarama, regresyon analiziyle.

• Aynı grubu birkaç yıl izleyebilecek doktora adayı: genel tarama, izleme yaklaşımıyla.

• Bir uygulamanın sonucunu ölçmek isteyen aday: tarama yerine deneysel veya yarı deneysel desen.

Alanın alışkanlıkları da bu tercihi etkiler. Akfırat ve Özsoy'un 2021 tarihli incelemesinde psikolojik sağlamlık konulu tezlerin desen tablosunda ilişkisel taramayı 34 çalışmayla betimsel tarama izledi. Aynı tabloda nitel ve karma desenler birkaç çalışmayla sınırlı kaldı. Süleymanoğulları ve Bayraktar'ın 2022 tarihli çalışmasında zihinsel dayanıklılık konulu tezlerin %94'ü nicel yöntemle yazılmıştı.

Topal, Ongun ve Arıcı'nın 2022 tarihli çalışması ise farklı bir tablo gösterdi. Okuma eğitimi tezlerinde tarama deseni %39,2 ile ilk sıradaydı, ancak yarı deneysel desen %25,0 ile onu izledi ve nitel desenlerin toplam payı %22,3'e ulaştı. Okuma eğitimi gibi uygulama ağırlıklı alanlarda deneysel tasarımların daha sık görülebildiğini bu dağılım somutlaştırır.

Bu veriler hangi modelin daha değerli olduğunu göstermez; yalnızca alanların eğilimini yansıtır. Bir alanda ilişkisel taramanın çok yaygın olması, yeni bir tezin aynı değişken çiftini tekrar sınaması için yeterli gerekçe sayılmaz. Özgün katkı, çoğu zaman yeni bir örneklem, yeni bir değişken veya farklı bir analiz yoluyla kurulur.

Tarama modeli literatür taramasıyla aynı mı?

Tarama modeli ile literatür taraması aynı şey değildir. Tarama modeli, katılımcılardan veya kayıtlardan yeni veri toplayan bir nicel araştırma modelidir. Literatür taraması ise bir konuda daha önce yayımlanmış çalışmaların bulunması, okunması ve sentezlenmesidir. Her tez literatür taraması içerir; tarama modeli ise yalnızca bu modeli seçen tezlerde kullanılır.

Karışıklığın kaynağı "tarama" kelimesidir. İngilizcede tarama modeli survey research, literatür taraması literature review olarak geçer ve iki terim birbirine benzemez. Türkçede aynı kelime iki farklı işe ad olduğu için yöntem bölümünde "Bu araştırmada literatür taraması yapılmıştır" ifadesinin araştırma modeli yerine yazıldığı görülebilir. Literatür taramasının kendisi literatür taraması nasıl yapılır rehberinde ayrıca anlatılıyor.

İkinci karışıklık ilişki ile nedensellik arasında yaşanır. Seher Yalçın'ın 2019 tarihli Ankara Üniversitesi sunumu, tarama yoluyla bulunan ilişkilerin gerçek bir neden-sonuç ilişkisi olarak yorumlanamayacağını açıkça belirtir. Telefon kullanım süresi ile uyku kalitesi arasında negatif bir korelasyon bulunması, telefonun uykuyu bozduğunu tek başına kanıtlamaz. İki değişkeni birlikte etkileyen üçüncü bir değişken de bulunabilir.

Üçüncü karışıklık anketle ilgilidir. Anket bir veri toplama aracıdır, tarama ise bir araştırma modelidir. Tarama modeli çoğu zaman anketle yürütülür, ancak ölçek, başarı testi veya kurum kayıtları da kullanılabilir. Tersine, açık uçlu sorulardan oluşan bir anket nitel analizle çözümlenebilir ve o çalışma tarama modeli yerine nitel bir desen olarak adlandırılabilir.

Bu ayrımları baştan netleştirmek, yöntem bölümündeki model adı ile bulgular bölümündeki analiz yolunun tutarlı olmasını sağlar.

Yöntem bölümüne tarama modeli nasıl yazılır?

Yöntem bölümüne tarama modeli; modelin adı, kaynağa dayalı tanımı, tezde neden seçildiği ve hangi türünün kullanıldığı belirtilerek yazılır. Ardından evren ve örneklem, veri toplama araçları, veri toplama süreci ve analiz yolu ayrı alt başlıklarda verilir. İlişkisel taramada hangi değişkenler arasındaki ilişkinin hangi testle sınandığı açıkça eşleştirilir.

Tipik bir yöntem paragrafı şu iskeleti izler: "Bu araştırmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. İlişkisel tarama modelleri… (Karasar, yıl). Araştırmada öğretmen adaylarının X ve Y düzeyleri arasındaki ilişki incelendiği için bu model tercih edilmiştir." Tanım kaynağıyla birlikte verilir, ardından modelin tezdeki karşılığı bir cümleyle açıklanır.

Aşağıdaki liste, tarama modelini tez önerisine taşımadan önce tamamlanabilecek adımları gösterir:

• Araştırma sorusunu yazın ve "düzey/dağılım" mı "ilişki/fark" mı sorduğunu işaretleyin.

• Modelin adını genel tarama, ilişkisel tarama veya ikisi birlikte olarak belirleyin.

• Model tanımı için kullanacağınız kaynağı baskı yılı ve sayfa numarasıyla not edin.

• Her alt problemi bir analiz tekniğiyle eşleştiren bir tablo hazırlayın.

• Ölçeklerin kullanım izinlerini isteyin ve gelen yazıları saklayın.

• Etik kurul başvurusunun zamanını tez takvimine yerleştirin.

• Taslak yöntem bölümünü danışmanınızla gözden geçirin.

Model ve analiz eşleştirmesi tez önerisinde de sorulur. Tez öneri formu nasıl doldurulur sorusunun cevabında yöntem bölümünün araştırma modeli, örneklem, veri toplama aracı ve analiz yolu olarak ayrı ayrı yazıldığı görülür.

Katılımcıdan anket veya ölçekle veri toplanan tarama çalışmalarında etik kurul süreci genellikle gündeme gelir. Başvuru belgeleri ve kurul türleri etik kurul izni nasıl alınır rehberinde ayrıntılı biçimde anlatılıyor. Veri toplama, kurul onayının tarihinden sonra başlatılır ve onay bilgisi yöntem bölümüne yazılır.

Son olarak model adı tez boyunca tutarlı kullanılır. Özet, giriş ve yöntem bölümlerinde aynı terimin geçmesi jürinin ve okuyucunun modeli doğru anlamasını kolaylaştırır. Enstitülerin tez yazım kılavuzları yöntem bölümünün başlıklarını farklı adlandırabileceği için güncel kılavuz kontrol edilmelidir.

Gerçek Hayattan Örnekler

Bu bölümdeki örnekler, adayların karşılaşabileceği durumları açıklamak amacıyla oluşturulmuş temsili senaryolardır.

Selim: Modelin adını düzeltti

Selim, eğitim yönetimi alanında tezli yüksek lisans yapıyor ve okul müdürlerinin liderlik stilleri ile öğretmenlerin iş doyumu arasındaki ilişkiyi inceliyor. Tez önerisinin ilk taslağında araştırma modelini "literatür taraması ve anket yöntemi" olarak yazmıştı. Danışmanı, literatür taramasının bir araştırma modeli olmadığını ve anketin bir veri toplama aracı olduğunu hatırlattı. Selim modeli ilişkisel tarama olarak yeniden adlandırdı, tanımı kaynağın baskı yılı ve sayfa numarasıyla verdi. Ardından iki ölçeği, hangi alt problemin hangi testle sınanacağını gösteren bir tabloyla eşleştirdi. Literatür taramasını ise kuramsal çerçeve bölümünde, araştırma modelinden ayrı bir başlık altında anlattı. Tez öneri savunmasında komite yeni yöntem bölümünü daha anlaşılır buldu.

Zeynep: İki türü birlikte kullandı

Zeynep, hemşirelik alanında yoğun bakım hemşirelerinin tükenmişlik düzeyini çalışmak istiyor. İlk sorusu "tükenmişlik düzeyi nedir?" biçimindeydi ve genel taramaya uyuyordu. Literatürü okurken tükenmişliğin çalışma saatiyle ilişkisini inceleyen çalışmaları da gördü ve ikinci bir alt problem ekledi. Yöntem bölümünde önce tekil tarama ile düzeyleri betimleyeceğini, ardından korelasyon türünde ilişkisel tarama ile çalışma saatiyle ilişkiyi sınayacağını yazdı. Danışmanı her alt problemin hangi türe ait olduğunu bir tabloyla göstermesini önerdi. Zeynep tabloyu tez önerisine ekledi. Öneri savunmasında jüri, iki türün birlikte kullanılmasının gerekçesini açık buldu ve analiz planında küçük bir değişiklik önerdi.

Mert: Korelasyonu neden-sonuç gibi yorumlamadı

Mert, işletme alanında çalışanların uzaktan çalışma süresi ile iş-yaşam dengesi puanları arasındaki ilişkiyi inceledi. Pearson korelasyonu orta düzeyde pozitif bir katsayı verdi. İlk taslağında "uzaktan çalışma iş-yaşam dengesini artırmaktadır" cümlesini yazmıştı. Danışmanı ilişkisel taramanın nedensellik kanıtı üretmediğini hatırlattı. Mert cümleyi "uzaktan çalışma süresi ile iş-yaşam dengesi arasında pozitif yönde orta düzeyde ilişki bulunmuştur" biçiminde düzeltti. Tartışma bölümüne de nedensel bir sonuç için deneysel veya boylamsal çalışmalara ihtiyaç olabileceğini ekledi. Sınırlılıklar başlığında, iş yükü gibi üçüncü bir değişkenin iki puanı birlikte etkileyebileceğini belirtti. Bu düzeltme savunmada jürinin yöntem tutarlılığına ilişkin sorusunu karşıladı.

Elif: Karşılaştırma türünü seçti

Elif, beden eğitimi ve spor alanında lisanslı sporcuların zihinsel dayanıklılık puanlarını spor branşına ve deneyim yılına göre karşılaştırmak istiyor. Önce korelasyon kullanmayı düşündü, ancak branş değişkeninin gruplardan oluştuğunu fark etti. Danışmanıyla birlikte modeli karşılaştırma türünde ilişkisel tarama olarak tanımladı. Verilerin dağılımını inceledi ve normal dağılım sağlanmayan alt boyutlarda parametrik olmayan testleri kullanmaya karar verdi. Yöntem bölümüne her alt boyut için seçtiği testi ve gerekçesini kısa bir tabloyla ekledi. Deneyim yılını ise sürekli bir değişken olarak tuttu ve zihinsel dayanıklılıkla ilişkisini korelasyonla inceledi. Böylece aynı tezde karşılaştırma ve korelasyon türlerini birlikte kullanmış oldu.

Sıkça Sorulan Sorular

Mezun Kampüsü Hakkında
Mezun Kampüsü, Türkiye'deki üniversitelerin lisansüstü programlarını, başvuru takvimlerini ve akademik duyurularını tek noktada toplayan bir platformdur. Tez yazacağı alanı arayan adaylar Atlas üzerinden tezli yüksek lisans ve doktora programlarını enstitü bazında inceleyebilir, Tarihler bölümünden başvuru dönemlerini takip edebilir, Duyurular bölümünden enstitülerin ilan ve yönergelerini izleyebilir ve Üniversiteler sayfası üzerinden ücretsiz başvuru oluşturabilir. Program sayfaları, araştırma yöntemleri ve istatistik derslerinin karşılaştırılmasını kolaylaştırır.

Yasal Bilgilendirme

Bu içerik, tarama modeli ve türleri hakkında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişiye özel akademik danışmanlık niteliği taşımaz. Tez yazım kuralları, yöntem bölümü beklentileri ve etik kurul koşulları enstitüye, üniversiteye ve döneme göre farklılık gösterebilir. Metinde aktarılan oranlar, ilgili çalışmaların kendi tez örneklemlerinden elde edilmiş sonuçlardır ve tüm alanlar için genellenemez. Korelasyon eşikleri yorum için önerilmiş ölçütlerdir, bağlayıcı değildir. Adayların araştırma modeli kararını danışmanlarıyla birlikte vermeleri, ilgili enstitünün güncel tez yazım kılavuzunu ve etik kurul düzenlemelerini kontrol etmeleri önerilir. Yazı doğrudan bir mevzuat hükmüne dayanmamaktadır.