Lisansüstü

Geçerlik ve Güvenirlik Nedir? Türleri ve Aralarındaki Fark

ŞÜKRAN Ç.

Yazar

2 Kasım 2026
15 dk okuma
Geçerlik ve Güvenirlik Nedir? Türleri ve Aralarındaki Fark

Geçerlik ve Güvenirlik Nedir? Türleri ve Aralarındaki Fark

İçindekiler

  1. Geçerlik ve güvenirlik nedir? — İki kavramın tanımı ve yanıtladıkları sorular

  2. Geçerlik ile güvenirlik arasındaki fark nedir? — Ölçüm özellikleri sınıflandırması üzerinden karşılaştırma

  3. Geçerlik türleri nelerdir? — Kapsam, yapı, ölçüt ve görünüş geçerliği

  4. Güvenirlik türleri nelerdir? — İç tutarlılık, test-tekrar test, paralel form ve puanlayıcı uyumu

  5. Geçerlik kanıtı hangi kaynaklardan toplanır? — Beş kanıt kaynağı ve tipik yöntemleri

  6. Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik nasıl karşılanır? — Dört ölçüt ve karşılık gelen uygulamalar

  7. Sık karıştırılan nokta: yüksek güvenirlik geçerlik midir? — İki kavramın yanlış eşitlenmesi

  8. Tezde geçerlik ve güvenirlik nasıl raporlanır? — Bölüm bölüm yol haritası

  9. Gerçek Hayattan Örnekler — Dört temsili senaryo

  10. Sıkça Sorulan Sorular — On iki soru ve yanıtı

  11. Kaynakça — Kullanılan resmî ve hakemli kaynaklar

  12. Yasal Bilgilendirme — Kapsam ve son kontrol tarihi

Lisansüstü Programları Tek Noktadan İnceleyin

Atlası İncele

Genel Bilgilendirme

Geçerlik ve güvenirlik, nicel bir tezin yöntem bölümünde en sık karıştırılan iki kavramdır. Karışmanın nedeni, ikisinin de aynı paragrafta ve aynı analiz çıktısı üzerinden raporlanmasıdır. Oysa iki kavram farklı sorular sorar ve farklı kanıt türleriyle desteklenir. Yazı, bu ayrımı tanım düzeyinden başlayarak kurar.

Kavramların çerçevesi için AERA, APA ve NCME tarafından ortak yayımlanan Standards for Educational and Psychological Testing belgesinin 2014 sürümü esas alındı. Testing Standards’ın resmî bilgi sitesindeki tanıtım sayfasına göre belge, American Educational Research Association tarafından dağıtılıyor. Ölçüm özelliklerinin sınıflandırması için Mokkink ve arkadaşlarının Journal of Clinical Epidemiology’de 2010 yılında yayımlanan COSMIN çalışması kullanıldı. Yapı geçerliğinin bileşenleri için Educational Testing Service’in 1994 tarihli ve RR-94-45 numaralı Samuel Messick raporuna başvuruldu.

Türkiye’den uygulama verisi iki resmî kaynaktan geldi. Millî Eğitim Bakanlığı’nın Haziran 2021 tarihli ve 16 numaralı Eğitim Analiz ve Değerlendirme Raporu, merkezi sınavın her alt testi için iç tutarlılık katsayısını yayımladı. Yükseköğretim Kurulu’nun Ulusal Tez Merkezi istatistiklerine göre veri tabanındaki tez sayısı 2023 yılı sonunda 828.290'a ulaştı ve aynı yıl eklenen tezlerin yüzde 98'inden fazlası açık erişimli oldu. Mezun Kampüsü’nde yer alan yöntem yazıları bu iki kaynağı tamamlayan uygulama örnekleriyle birlikte okunabilir.

Ölçme literatürü sabit değildir. AERA, APA ve NCME’nin 12 Haziran 2024 tarihli ortak duyurusuna göre Standards’ın 2014 sürümünü gözden geçirmek üzere 16 üyeli bir ortak komite görevlendirildi. Terimlerin ve ölçütlerin dönemsel olarak güncellenebileceği hesaba katılmalıdır.

5 kaynak

Geçerlik kanıtı kaynağı

AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesinde geçerlik kanıtı beş kaynak altında toplanıyor

2014 (yedinci sürüm)

Standards’ın güncel sürümü

Testing Standards’ın sürüm tarihçesi sayfasına göre belgenin ilk sürümü 1954 tarihli Technical Recommendations for Psychological Tests and Diagnostic Techniques

Geçerlik ve güvenirlik nedir?

Geçerlik, bir ölçme aracından elde edilen puanlara dayanarak yapılan yorumların kanıt ve kuramla desteklenme derecesidir. Güvenirlik, bir ölçme aracından elde edilen puanların ölçme hatasından arınık ve tutarlı olma derecesidir. AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesinde geçerlik, kanıt ve kuramın test puanlarına ilişkin yorumları öngörülen kullanımlar açısından destekleme derecesi olarak tanımlanıyor.

İki tanımın ortak noktası, ikisinin de puanlar hakkında konuşmasıdır. Geçerlik ve güvenirlik, ölçme aracının kutusuna yazılan sabit etiketler değildir. Aynı ölçek bir grupta beklenen tutarlılığı verirken başka bir grupta vermeyebilir; aynı puanlar bir yorum için desteklenirken başka bir yorum için desteklenmeyebilir.

Educational Testing Service’in 1994 tarihli RR-94-45 numaralı raporunda Samuel Messick, geçerliğin testin kendisinin değil test puanlarının anlamının bir özelliği olduğunu belirtiyor. Bu ayrım pratik bir sonuç doğurur: “Bu ölçek geçerlidir” cümlesi tek başına eksik kalır, “bu ölçekten alınan puanlar şu yorum için geçerlidir” biçiminde tamamlanması gerekir.

Güvenirlik tarafında ölçme hatası kavramı belirleyicidir. Ölçme hatası, aynı özelliğin tekrarlanan ölçümlerinde ortaya çıkan ve ölçülen özellikten kaynaklanmayan değişkenliktir. Hata payı büyüdükçe puanların yorumlanabilirliği azalır. Bu yüzden güvenirlik, geçerlik tartışmasının öncesinde ele alınan bir ön koşul olarak değerlendirilir.

Tez yazarken iki kavramın sırası da önemlidir. Bir ölçekten alınan puanlar tutarsızsa, o puanlar üzerinden kurulacak yorumun kanıtlanması güçleşir. Tutarlılık sağlandığında ise iş bitmez; puanın hangi özelliği temsil ettiğine dair ayrı kanıt gerekir.

Geçerlik ile güvenirlik arasındaki fark nedir?

Geçerlik ile güvenirlik arasındaki fark, sorulan sorudadır. Güvenirlik “puanlar ölçme hatasından ne kadar arınık?” sorusunu, geçerlik “bu puanlardan yapılan yorum destekleniyor mu?” sorusunu yanıtlar. Mokkink ve arkadaşlarının 2010 tarihli COSMIN çalışmasında iki kavram, ölçüm özelliklerini sınıflandıran üç alandan ikisi olarak ayrı ayrı konumlandırılıyor.

Mokkink ve arkadaşlarının Journal of Clinical Epidemiology’de 2010 yılında yayımlanan sınıflandırması, 43 uzmanın katıldığı dört turluk bir uzlaşı çalışmasının ürünü. Sınıflandırma, güvenirlik alanının altında iç tutarlılık ve ölçme hatasını, geçerlik alanının altında kapsam geçerliği, yapı geçerliği ve ölçüt geçerliğini topluyor. Üçüncü alan olan duyarlılık ise aracın zaman içindeki değişimi yakalama yeteneğini ele alıyor.

Alan

Yanıtladığı soru

Kapsadığı ölçüm özellikleri

Güvenirlik

Puanlar ölçme hatasından ne kadar arınık?

İç tutarlılık, güvenirlik, ölçme hatası

Geçerlik

Puanlardan yapılan yorum destekleniyor mu?

Kapsam geçerliği, yapı geçerliği, ölçüt geçerliği

Duyarlılık

Araç zaman içindeki gerçek değişimi yakalıyor mu?

Duyarlılık

Tablonun gösterdiği ayrım, tez metninde iki ayrı alt başlık açılmasını gerektirir. Güvenirlik bulguları bir katsayıyla özetlenebilir; geçerlik bulguları ise birden çok kanıt türünün bir arada sunulmasını gerektirir. Tez yapısının bütününde bu iki alt başlığın nereye yerleştiği yüksek lisans tezinin bölüm bölüm nasıl yazıldığı anlatılan yazıda ayrıntılandırılıyor.

Pratik bir ayırt edici soru da kullanılabilir: aynı ölçüm tekrarlandığında benzer sonuç çıkıyor mu, yoksa çıkan sonucun neyi temsil ettiği mi tartışılıyor? İlk soru güvenirliğe, ikincisi geçerliğe aittir.

Geçerlik türleri nelerdir?

Geçerlik türleri genellikle kapsam geçerliği, yapı geçerliği, ölçüt geçerliği ve görünüş geçerliği olarak sıralanır. Kapsam geçerliği, bir ölçme aracındaki maddelerin ölçülmek istenen alanı temsil etme derecesidir. Yapı geçerliği, bir ölçme aracından elde edilen puanların kuramsal olarak tanımlanan soyut özelliği temsil etme derecesidir.

Ölçüt geçerliği, bir ölçme aracından elde edilen puanların aynı özelliği ölçen bağımsız bir ölçütle ilişkisine dayanan geçerlik kanıtıdır. Görünüş geçerliği, bir ölçme aracının uygulandığı kişilere ölçtüğü özelliği ölçüyormuş gibi görünme derecesidir.

Dört türün tezde karşılık geldiği işlemler şöyle ayrışır:

  • Kapsam geçerliği: uzman görüşü toplanması ve madde havuzunun alanı temsil edip etmediğinin değerlendirilmesi

  • Yapı geçerliği: faktör yapısının incelenmesi ve kuramsal modelin veriyle sınanması

  • Ölçüt geçerliği: aynı özelliği ölçen başka bir araçla veya gözlenebilir bir ölçütle ilişkinin hesaplanması

  • Görünüş geçerliği: katılımcıların maddeleri konuyla ilgili bulup bulmadığının sorulması

AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesi, bu türleri birbirinden bağımsız geçerlik çeşitleri olarak değil, tek bir geçerlik yargısını besleyen kanıt kaynakları olarak ele alıyor. Yaklaşımın sonucu şudur: bir tezde yalnızca tek bir kanıt türü sunulduğunda geçerlik yargısı zayıf kalabilir.

Yurt dışında geliştirilmiş bir ölçeği Türkçeye uyarlayan çalışmalarda kapsam ve yapı geçerliği kanıtlarının nasıl toplandığı, ölçek uyarlamanın çeviri ve geçerlik adımları anlatılan yazıda adım adım gösteriliyor.

Görünüş geçerliği neden tek başına yeterli sayılmıyor

Görünüş geçerliği, katılımcının ölçeği konuyla ilgili bulmasına dayanır. Katılımcı maddeleri anlamlı bulduğunda ölçeğe daha dikkatli yanıt verebilir; bu nedenle uygulama kalitesini destekleyen bir unsur olarak değerlendirilir. Ancak maddelerin ilgili görünmesi, puanların kuramsal olarak tanımlanan özelliği temsil ettiğini göstermez. AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesindeki yaklaşımda geçerlik yargısı, görünüşten değil toplanan kanıtlardan kurulur.

Akademik Sürecinizi Tek Hesapta Takip Edin

Giriş Yap

Güvenirlik türleri nelerdir?

Güvenirlik türleri iç tutarlılık, test-tekrar test güvenirliği, paralel form güvenirliği ve puanlayıcılar arası güvenirlik olarak ayrılır. İç tutarlılık, bir ölçme aracındaki maddelerin aynı özelliği ölçme konusunda birbiriyle uyumlu olma derecesidir. Test-tekrar test güvenirliği, aynı ölçme aracının aynı gruba belirli bir aralıkla iki kez uygulanmasıyla elde edilen puanların kararlılık derecesidir.

Paralel form güvenirliği, aynı özelliği ölçen iki eşdeğer formdan elde edilen puanların uyuşma derecesidir. Puanlayıcılar arası güvenirlik, aynı performansı değerlendiren iki veya daha fazla puanlayıcının verdiği puanların uyuşma derecesidir. Dört tür farklı hata kaynağını ele alır: madde seçimi, zaman, form ve puanlayıcı.

Türkiye’den bir uygulama örneği, iç tutarlılığın resmî raporlarda nasıl verildiğini gösteriyor. Millî Eğitim Bakanlığı’nın Haziran 2021 tarihli ve 16 numaralı raporunda, 1.038.492 öğrencinin katıldığı merkezi sınavın her alt testi için KR-20 iç tutarlılık katsayısı yayımlandı. Türkçe alt testinde katsayı 0,82, Yabancı Dil alt testinde 0,86, Fen Bilimleri alt testinde 0,84, Matematik alt testinde 0,76, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük alt testinde 0,76, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi alt testinde 0,73 olarak bildirildi.

Hesaplanan güvenirlik katsayıları tüm alt testlerde psikometrik açıdan uygun görülen seviyenin üzerindedir.
— Millî Eğitim Bakanlığı, Haziran 2021

Alıntının gösterdiği nokta, katsayının tek başına değil bir ölçüt çerçevesinde yorumlandığıdır. Hangi katsayının hangi amaç için yeterli sayıldığı tartışması ayrı bir konudur ve Cronbach alfa değerinin nasıl yorumlandığı anlatılan yazıda literatürdeki farklı önerilerle birlikte ele alınıyor.

Tezde hangi güvenirlik türünün raporlanacağı veri toplama biçimine bağlıdır. Tek oturumda uygulanan bir ölçekte iç tutarlılık beklenir; açık uçlu yanıtların puanlandığı bir çalışmada puanlayıcı uyumu da gerekebilir.

Geçerlik kanıtı hangi kaynaklardan toplanır?

AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesi geçerlik kanıtını beş kaynak altında topluyor: test içeriği, cevaplama süreçleri, iç yapı, diğer değişkenlerle ilişkiler ve test sonuçları. Beş kaynak, geçerliği ayrı türlere bölmek yerine tek bir yargıyı besleyen kanıt hatları olarak kuruyor. Bir tezde genellikle bu kaynaklardan birkaçı birlikte sunulur.

Kanıt kaynağı

Yanıtladığı soru

Tipik kanıt

Test içeriği

Maddeler ölçülmek istenen alanı temsil ediyor mu?

Uzman görüşü, belirtke tablosu, madde havuzu kaydı

Cevaplama süreçleri

Katılımcı maddeyi beklenen biçimde mi işliyor?

Bilişsel görüşme, sesli düşünme kaydı

İç yapı

Maddeler ve alt boyutlar kuramsal modelle uyumlu mu?

Faktör analizi, madde-toplam korelasyonları

Diğer değişkenlerle ilişkiler

Puanlar ilgili ölçütlerle beklenen yönde ilişkili mi?

Benzer ve ayırt edici ölçeklerle korelasyonlar

Test sonuçları

Puanların kullanımı hangi amaçlanan ve amaçlanmayan sonuçları doğuruyor?

Karar etkilerinin incelenmesi

Educational Testing Service’in 1994 tarihli RR-94-45 numaralı raporunda Samuel Messick, yapı geçerliğini içerik, özsel, yapısal, genellenebilirlik, dışsal ve sonuçsal olmak üzere altı yön üzerinden tartışıyor. Altı yönlü çerçeve ile beş kanıt kaynağı birbirini dışlamaz; ikisi de geçerliği tek bir bütünleşik yargı olarak ele alır.

Kanıt kaynaklarının hangisinin önce geldiği araştırma sorusuna göre değişebilir. Yeni geliştirilen bir ölçekte test içeriği ve iç yapı kanıtları öne çıkarken, mevcut bir ölçeğin yeni bir grupta kullanıldığı çalışmalarda diğer değişkenlerle ilişkiler daha belirleyici olabilir. Veri toplama aracının madde yazımından uygulamaya kadarki hazırlığı, tez için anket formunun nasıl hazırlandığı anlatılan yazıda ayrıca ele alınıyor.

3 alan

Ölçüm özelliği alanı

Mokkink ve arkadaşlarının 2010 tarihli COSMIN çalışmasında güvenirlik, geçerlik ve duyarlılık olarak sıralanıyor

43 uzman, 4 tur

COSMIN uzlaşı çalışması

Journal of Clinical Epidemiology’de 2010 yılında yayımlanan Delphi çalışmasının katılımcı ve tur sayısı

Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik nasıl karşılanır?

Nitel araştırmalarda geçerlik ve güvenirlik, nicel ölçütlerin yerine geçen ayrı bir ölçüt kümesiyle ele alınır. Başkale’nin Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi’nde 2016 yılında yayımlanan çalışmasında Guba ve Lincoln’ün 1982 tarihli ölçütleri inanılırlık, güvenilebilirlik, onaylanabilirlik ve aktarılabilirlik olmak üzere dört başlık altında aktarılıyor.

Başkale’nin 2016 tarihli çalışmasında dört ölçüt birer soruya bağlanıyor:

  • İnanılırlık: sonuçlar inandırıcı mı?

  • Güvenilebilirlik: çalışma benzer koşullarda benzer katılımcılarla tekrarlandığında sonuçlar benzer mi?

  • Onaylanabilirlik: önyargılar azaltılarak objektiflik artırıldı mı?

  • Aktarılabilirlik: sonuçlar diğer kişi ve durumlara aktarılabilir mi?

Dört ölçütün nicel karşılıklarıyla ilişkisi birebir değildir. İnanılırlık geçerlik tarafına, güvenilebilirlik güvenirlik tarafına yakın durur; onaylanabilirlik ise araştırmacının kendi konumunu açık etmesiyle sağlanır. Başkale’nin 2016 tarihli çalışmasında nicel araştırmalarda geçerlik ve güvenirliğin sayısal göstergelerle kanıtlandığı, nitel araştırmalarda ise kanıtın süreç kayıtlarıyla kurulduğu belirtiliyor.

Karma desenlerde iki ölçüt kümesi aynı tezde yan yana raporlanabilir. Nicel bölümde iç tutarlılık katsayısı ve faktör yapısı, nitel bölümde katılımcı teyidi ve kod tutarlılığı verilir. İki desenin ölçüt mantığının nerede ayrıldığı, nitel ve nicel araştırma yöntemleri arasındaki fark anlatılan yazıda karşılaştırmalı olarak gösteriliyor.

Hangi ölçüt kümesinin kullanılacağı danışmanın ve enstitünün beklentisine göre de farklılık gösterebilir. İlgili enstitünün tez yazım yönergesinden teyit edilmesi önerilir.

Sık karıştırılan nokta: yüksek güvenirlik geçerlik midir?

Yüksek güvenirlik, geçerlik kanıtı sayılmaz. Bir ölçekten alınan puanlar birbiriyle tutarlı olabilir ve yine de amaçlanan özelliği temsil etmeyebilir. İç tutarlılık, maddelerin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğunu gösterir; maddelerin hangi özelliği ölçtüğünü göstermez. İki kavramın karışması çoğunlukla bu noktada başlar.

Karışmanın yapısal bir nedeni var. İç tutarlılık tek bir sayıyla raporlanabilirken geçerlik kanıtı birden çok analizin ve belgenin bir arada sunulmasını gerektirir. Tek sayı kolay yazıldığı için ölçme bölümü bazen yalnızca o sayıyla geçiştirilir. AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesindeki yaklaşımda geçerlik yargısı, tek bir göstergeye indirgenemeyecek bir kanıt bütününe dayanır.

İkinci bir karışma kaynağı terim kullanımıdır. Türkçe ölçme ve değerlendirme literatüründe “geçerlik” ve “güvenirlik” biçimleri teknik terim olarak yerleşmiştir; “geçerlilik” ve “güvenilirlik” biçimleri ise genel dilde ve bazı hakemli yayınlarda kullanılmaya devam eder. Başkale’nin 2016 tarihli çalışması “güvenilebilirlik” terimini nitel bir ölçüt adı olarak kullanır. İki yazım biçimi arasında anlam farkı aranmamalı, fakat tez boyunca tek biçimin tutarlı kullanılması önerilir.

Üçüncü karışma, sırayla ilgilidir. Güvenirlik, geçerliğin ön koşulu olarak değerlendirilir: tutarsız puanlardan sağlam bir yorum kurulması güçleşir. Ancak ön koşulun sağlanması yargının tamamlanması anlamına gelmez. Ölçme bölümü yazılırken iki başlığın ayrı ayrı doldurulması, denetimde en sık karşılaşılan eksiği önler.

Tezde geçerlik ve güvenirlik nasıl raporlanır?

Tezde geçerlik ve güvenirlik, yöntem bölümünde veri toplama araçları başlığı altında raporlanır. Hazır bir ölçek kullanılıyorsa özgün çalışmanın kanıtları aktarılır ve kendi örnekleminizden elde edilen katsayı ayrıca verilir. Ölçek geliştiriliyor veya uyarlanıyorsa kanıtlar bulgular bölümünde ayrı bir alt başlıkla sunulur.

Yol haritası dört adımda özetlenebilir. Birinci adım, ölçeğin hangi yorum için kullanılacağının yazıya geçirilmesidir; geçerlik yargısı o yoruma göre kurulur. İkinci adım, hangi kanıt kaynaklarının toplanacağına karar verilmesidir. Üçüncü adım, pilot uygulamanın ana uygulamadan önce tamamlanmasıdır. Dördüncü adım, katsayıların kendi örneklem üzerinden yeniden hesaplanmasıdır.

  • Ölçeğin kullanım iznini yazılı olarak al

  • Ölçekten alınan puanların hangi yorum için kullanılacağını yöntem bölümüne yaz

  • Kapsam geçerliği için uzman görüşü formunu hazırla ve dönen formları sakla

  • Pilot uygulamayı ana veri toplamadan önce tamamla

  • İç tutarlılık katsayısını kendi örnekleminin üzerinde hesapla

  • Yapı geçerliği analizinin modelini ve kullanılan uyum ölçütlerini raporla

  • Özgün çalışmanın katsayılarıyla kendi katsayılarını karşılaştırarak sun

Raporlamanın kapsamı enstitüye ve bilim dalına göre farklılaşabilir. Bazı yönergeler ölçek izni belgesinin eklerde sunulmasını isteyebilir, bazıları yalnızca metin içinde anılmasını yeterli görebilir. İlgili enstitünün güncel tez yazım yönergesinden teyit edilmesi önerilir.

Ölçme bölümünün tezin bütünü içinde nereye oturduğunu ve diğer bölümlerle nasıl bağlandığını görmek için tez konusunun nasıl belirlendiği anlatılan yazı başlangıç noktası olarak kullanılabilir. Ölçme ve değerlendirme literatürünün dönemsel olarak güncellendiği de hesaba katılmalıdır: AERA, APA ve NCME’nin 12 Haziran 2024 tarihli duyurusuyla başlayan revizyon süreci, ölçütlerin ileride değişebileceğini gösteriyor.

0,82

2021 merkezi sınav Türkçe alt testi

Millî Eğitim Bakanlığı’nın Haziran 2021 tarihli 16 numaralı raporunda bildirilen KR-20 iç tutarlılık katsayısı

0,86

2021 merkezi sınav Yabancı Dil alt testi

Aynı raporda alt testler arasında en yüksek iç tutarlılık katsayısı bu testte bildirildi

Gerçek Hayattan Örnekler

Bu bölümdeki örnekler, adayların karşılaşabileceği durumları açıklamak amacıyla oluşturulmuş temsili senaryolardır.

Selim — hazır ölçek kullanan tezli yüksek lisans öğrencisi

Selim, eğitim yönetimi alanında hazır bir tutum ölçeği kullanıyor. Yöntem bölümünde yalnızca özgün çalışmadaki iç tutarlılık katsayısını aktarmış. Danışmanı, kendi örnekleminden elde edilen katsayının da verilmesini istiyor. Selim analiz çıktısını yeniden alıp kendi grubundaki iç tutarlılık değerini hesaplıyor ve iki değeri yan yana raporluyor. Ayrıca ölçeğin hangi yorum için kullanıldığını bir cümleyle yazıya ekliyor. Böylece güvenirlik bulgusu kendi verisine dayanmış, geçerlik tartışması da kullanım amacına bağlanmış oluyor.

Zeynep — ölçek uyarlayan doktora öğrencisi

Zeynep, yurt dışında geliştirilmiş bir ölçeği Türkçeye uyarlıyor. Çeviri ve geri çeviri adımlarını tamamladıktan sonra yalnızca iç tutarlılık katsayısını raporlamayı düşünüyor. Enstitü jürisinin beklentisini öğrendiğinde kapsam geçerliği için uzman görüşü toplamaya ve faktör yapısını sınamaya karar veriyor. Uzman formlarını ek olarak saklıyor, analiz modelini ve kullandığı uyum ölçütlerini yöntem bölümünde açıkça yazıyor. Uyarlama çalışmasının geçerlik kanıtı böylece tek bir katsayıdan daha geniş bir tabana oturuyor.

Mert — açık uçlu yanıt puanlayan araştırmacı

Mert, yazma becerisini ölçen açık uçlu bir görevle veri topluyor. Yanıtları tek başına puanlıyor ve iç tutarlılık katsayısını raporluyor. Değerlendirme sürecinde puanlayıcı kaynaklı hatanın hesaba katılmadığı fark ediliyor. Mert, yanıtların bir bölümünü ikinci bir puanlayıcıya değerlendirtiyor ve iki puanlayıcının verdiği puanların uyuşma derecesini hesaplayıp raporluyor. Puanlama anahtarını da eklerde sunuyor. Böylece güvenirlik kanıtı, verinin toplanma biçimine uygun türle eşleşiyor.

Elif — karma desen kuran öğrenci

Elif, nicel bir ölçek uygulaması ile görüşmeleri birlikte yürüten bir karma desen kuruyor. İki bölüm için aynı ölçüt dilini kullanınca metinde tutarsızlık oluşuyor. Danışmanıyla konuşarak nicel bölümde iç tutarlılık ve faktör yapısı bulgularını, nitel bölümde katılımcı teyidi ve kodlama tutarlılığı kayıtlarını ayrı alt başlıklar altında sunmaya karar veriyor. Her iki bölümün ölçüt mantığını kendi literatürüne dayandırıyor. Ölçme bölümü böylece iki deseni birbirine karıştırmadan değerlendirilebilir hâle geliyor.

Üniversiteleri ve Akademik Olanakları Keşfedin

Üniversiteleri İncele

Sıkça Sorulan Sorular

Geçerlik ve güvenirlik arasındaki temel fark nedir?+

Fark, sorulan sorudadır. Güvenirlik puanların ölçme hatasından ne kadar arınık olduğunu, geçerlik ise bu puanlardan yapılan yorumun kanıtla desteklenip desteklenmediğini sorgular. Mokkink ve arkadaşlarının 2010 tarihli COSMIN sınıflandırmasında iki kavram ayrı alanlar olarak yer alır. Pratikte güvenirlik tutarlılığa, geçerlik anlama bakar.

Bir ölçek güvenilir olduğu hâlde geçersiz olabilir mi?+

Olabilir. Bir ölçeğin maddeleri birbiriyle tutarlı yanıtlar üretirken amaçlanan özelliği temsil etmiyor olabilir. İç tutarlılık yalnızca maddelerin birbiriyle uyumunu gösterir. AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesindeki yaklaşımda geçerlik yargısı, maddelerin uyumundan değil toplanan kanıt bütününden kurulur. Tersi durum ise beklenmez: tutarsız puanlar üzerinden sağlam bir yorum kurulması güçleşir.

Geçerlik kanıtı olmadan yalnızca güvenirlik raporlamak yeterli mi?+

Genellikle yeterli görülmez. Ölçme bölümünde iki başlığın ayrı ayrı doldurulması beklenir. Hazır bir ölçek kullanılıyorsa özgün çalışmanın geçerlik kanıtlarının aktarılması, geliştirme veya uyarlama yapılıyorsa kendi verinizden kanıt sunulması istenebilir. Beklentinin kapsamı enstitüye göre değişebileceği için ilgili tez yazım yönergesinden teyit edilmesi önerilir.

Geçerlik mi geçerlilik mi, güvenirlik mi güvenilirlik mi yazılır?+

Türkçe ölçme ve değerlendirme literatüründe “geçerlik” ve “güvenirlik” biçimleri teknik terim olarak yerleşmiştir. “Geçerlilik” ve “güvenilirlik” biçimleri genel dilde ve bazı hakemli yayınlarda kullanılmaya devam eder. İki biçim arasında anlam farkı aranmamalıdır. Tez boyunca tek bir biçimin tutarlı kullanılması önerilir; enstitü yönergesinde bir tercih belirtilmişse o tercih izlenir.

Tezimde hazır bir ölçek kullanıyorsam yeniden geçerlik çalışması yapmam gerekir mi?+

Çoğu durumda tam bir geçerlik çalışması tekrarlanmaz, fakat kendi örnekleminizden elde edilen güvenirlik katsayısının raporlanması beklenir. Örneklem, özgün çalışmanın grubundan belirgin biçimde farklıysa ek kanıt istenebilir. Ölçeğin kullanım izninin alınması ayrı bir adımdır ve ölçeği geliştiren araştırmacıyla yazışma gerektirebilir.

Kapsam geçerliği nasıl kanıtlanır?+

Kapsam geçerliği kanıtı genellikle uzman görüşüyle toplanır. Maddeler, ölçülmek istenen alanı temsil edip etmediği açısından alan uzmanlarına değerlendirtilir ve dönen formlar saklanır. AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesinde test içeriği, beş geçerlik kanıtı kaynağından biri olarak sıralanır. Belirtke tablosu da içerik kanıtını destekleyen bir belge olarak kullanılabilir.

Yapı geçerliği hangi analizle sınanır?+

Yapı geçerliği, maddelerin ve alt boyutların kuramsal modelle uyumunu inceleyen analizlerle sınanır. Faktör yapısının incelenmesi en yaygın yoldur. AERA, APA ve NCME’nin 2014 tarihli Standards belgesinde iç yapı, geçerlik kanıtının kaynaklarından biri olarak yer alır. Hangi analizin seçileceği veri yapısına ve kuramsal modelin netliğine göre değişebilir.

Test-tekrar test güvenirliği ile iç tutarlılık aynı şey mi?+

Aynı değildir. İç tutarlılık, bir ölçme aracındaki maddelerin aynı özelliği ölçme konusunda birbiriyle uyumlu olma derecesidir. Test-tekrar test güvenirliği ise aynı aracın aynı gruba belirli bir aralıkla iki kez uygulanmasıyla elde edilen puanların kararlılığını gösterir. İkisi farklı hata kaynaklarını ele alır: biri madde seçimini, diğeri zamanı.

Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik nasıl sağlanır?+

Nitel desenlerde ayrı bir ölçüt kümesi kullanılır. Başkale’nin 2016 tarihli çalışmasında Guba ve Lincoln’ün 1982 tarihli ölçütleri inanılırlık, güvenilebilirlik, onaylanabilirlik ve aktarılabilirlik olarak aktarılır. Kanıt, sayısal göstergeler yerine süreç kayıtlarıyla kurulur: katılımcı teyidi, kodlama kayıtları ve araştırmacının kendi konumunu açık etmesi bu kayıtlar arasındadır.

Puanlayıcılar arası güvenirlik hangi durumlarda gerekir?+

Yanıtların bir insan tarafından puanlandığı çalışmalarda gerekebilir. Açık uçlu sorular, performans görevleri, gözlem formları ve nitel kodlama bu kapsamda değerlendirilir. Puanlayıcılar arası güvenirlik, aynı performansı değerlendiren iki veya daha fazla puanlayıcının verdiği puanların uyuşma derecesidir. Çoktan seçmeli ve otomatik puanlanan araçlarda bu tür genellikle aranmaz.

Pilot uygulama yapmadan geçerlik ve güvenirlik raporlanabilir mi?+

Pilot uygulama olmadan bazı kanıtlar yine toplanabilir, fakat madde anlaşılırlığına ve uygulama süresine dair bilgi eksik kalır. Pilot uygulamanın ana veri toplamadan önce tamamlanması, maddelerdeki belirsizliklerin düzeltilmesine imkân verir. Hazır ölçek kullanılan çalışmalarda pilot beklentisi daha sınırlı olabilir; ilgili enstitünün yönergesinden teyit edilmesi önerilir.

Geçerlik ve güvenirlik bölümü tezin hangi kısmında yazılır?+

Yöntem bölümünde veri toplama araçları başlığı altında yazılır. Ölçek geliştirme veya uyarlama yapılan çalışmalarda kanıtlar bulgular bölümünde ayrı bir alt başlıkla da sunulur. Ölçek izni ve uzman görüşü formları eklerde istenebilir. Başlık yapısının nasıl kurulacağı enstitünün tez yazım yönergesine göre farklılık gösterebilir.

Ücretsiz Başvurunuzu Buradan Başlatın

Ücretsiz Başvur
Mezun Kampüsü Hakkında
Mezun Kampüsü, Türkiye’deki üniversitelerin lisansüstü programlarını, başvuru takvimlerini ve akademik duyurularını tek noktada toplayan bir platformdur. Tez aşamasında yöntem ve ölçme konularıyla ilgilenen adaylar, Atlas üzerinden programların araştırma yapısını inceleyip karşılaştırabilir, Tarihler bölümünden başvuru dönemlerini takip edebilir, Duyurular bölümünden üniversitelerin güncel ilanlarını izleyebilir ve Üniversiteler sayfası üzerinden ücretsiz başvuru oluşturabilir.
Kaynakça

Millî Eğitim Bakanlığı — 2021 Ortaöğretim Kurumlarına İlişkin Merkezi Sınav, Eğitim Analiz ve Değerlendirme Raporları Serisi No: 16 — Haziran 2021 — https://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2021_07/01113311_2021_Ortaogretim_Kurumlarina_Iliskin_Merkezi_Sinav.pdf — Erişim: 2 Kasım 2026
Yükseköğretim Kurulu — YÖK Ulusal Tez Merkezi İstatistikleri — 2023 verileri — https://acikerisim.yok.gov.tr/Sayfalar/Haberler/yok-ulusal-tez-merkezi-istatistikleri.aspx — Erişim: 2 Kasım 2026
American Educational Research Association, American Psychological Association ve National Council on Measurement in Education — About the Testing Standards — tarih belirtilmemiş — https://www.testingstandards.net/about.html — Erişim: 2 Kasım 2026
American Educational Research Association, American Psychological Association ve National Council on Measurement in Education — History of the Testing Standards — tarih belirtilmemiş — https://www.testingstandards.net/history.html — Erişim: 2 Kasım 2026
American Educational Research Association — Members of the Joint Committee for the Revision of the Standards for Educational and Psychological Testing Named — 12 Haziran 2024 — https://www.aera.net/Newsroom/Members-of-the-Joint-Committee-for-the-Revision-of-the-Standards-for-Educational-and-Psychological-Testing-Named — Erişim: 2 Kasım 2026
Messick, S. — Validity of Psychological Assessment: Validation of Inferences From Persons’ Responses and Performances as Scientific Inquiry Into Score Meaning, Educational Testing Service Araştırma Raporu RR-94-45 — 1994 — https://www.ets.org/research/policy_research_reports/publications/report/1994/hxpp.html — Erişim: 2 Kasım 2026
Mokkink, L. B. ve arkadaşları — The COSMIN Study Reached International Consensus on Taxonomy, Terminology, and Definitions of Measurement Properties for Health-Related Patient-Reported Outcomes, Journal of Clinical Epidemiology, 63, 737-745 — 2010 — https://research.vu.nl/ws/files/2802121/257066.pdf — Erişim: 2 Kasım 2026
Başkale, H. — Nitel Araştırmalarda Geçerlik, Güvenirlik ve Örneklem Büyüklüğünün Belirlenmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(1), 23-28 — 2016 — https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/753041 — Erişim: 2 Kasım 2026

Yasal Bilgilendirme

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişiye özel akademik, hukuki veya mali danışmanlık niteliği taşımaz. Ölçme ve değerlendirme literatüründeki ölçütler zaman içinde değişebilir; American Educational Research Association, American Psychological Association ve National Council on Measurement in Education’ın 12 Haziran 2024 tarihli duyurusuyla Standards for Educational and Psychological Testing belgesinin 2014 sürümü için bir revizyon süreci başlatılmıştır. Üniversitelerin ve enstitülerin tez yazım yönergeleri ile ölçme bölümüne ilişkin beklentileri dönemsel olarak farklılaşabilir. Adayların kendi enstitülerinin güncel yönergesini ve ilgili kurumların resmî açıklamalarını kontrol etmesi önerilir.

Güncel Akademik Duyuruları Takip Edin

Duyuruları İncele
Paylaş:

Gelişmeleri Kaçırma!

Mezun Kampüsü projesi ile lisansüstü programlar, duyurular ve eğitim içeriklerinden haberdar olmak için kayıt ol.

Kaynak ve Sorumluluk Bilgilendirmesi

Blog ve Haberler için gerekli yasal bilgilendirme