Ölçek Uyarlama Nasıl Yapılır? Çeviri ve Geçerlik Adımları

İçindekiler

• Genel Bilgilendirme: ölçek uyarlamanın kapsamı ve kullanılan kaynaklar

• Bölüm 1: Ölçek uyarlama nedir, çeviriden farkı ne?

• Bölüm 2: Ölçek uyarlamak mı, yeni ölçek geliştirmek mi?

• Bölüm 3: Ölçek uyarlama adım adım nasıl yapılır?

• Bölüm 4: Uyarlama öncesi hangi hazırlıklar yapılır?

• Bölüm 5: Geçerlik ve güvenirlik nasıl test edilir?

• Bölüm 6: Uyarlama rehberleri arasında ne fark var?

• Bölüm 7: Geri çeviri tek başına yeterli mi?

• Bölüm 8: Uyarlanan ölçek tezde nasıl kullanılır?

• Gerçek Hayattan Örnekler

• Sıkça Sorulan Sorular

• Kaynakça

• Yasal Bilgilendirme

Genel Bilgilendirme

Ölçek uyarlama, yurt dışında geliştirilmiş bir anket veya ölçeğin Türkçe konuşan bir örneklemde aynı psikolojik ya da sosyal yapıyı ölçebilmesi için yürütülen çeviri, kültürel uyum ve psikometrik sınama sürecidir. Süreç genellikle izin, en az iki ileri çeviri, uzman paneli, geri çeviri, pilot uygulama ve doğrulayıcı faktör analiziyle ilerler. Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergeleri bu süreci 18 ilke altında toplar.

Tezde yabancı bir ölçek kullanmak isteyen adayların sık sorduğu sorular bellidir: Kaç çevirmen gerekir, geri çeviri şart mı, uzman paneline kaç kişi alınır, pilot uygulama kaç kişiyle yapılır, doğrulayıcı faktör analizi için kaç katılımcı yeterli olur? Bu yazı bu sorulara tek bir kurala dayanarak değil, birden çok rehberi yan yana koyarak cevap verir.

Kullanılan kaynaklar üç gruptadır. Birinci grup, Uluslararası Test Komisyonu (ITC) gibi uluslararası meslek kuruluşlarının yönergeleridir. İkinci grup, Beaton ve arkadaşlarının 2000 tarihli modeli ve Çapık, Gözüm ve Aksayan’ın 2018'de Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi’nde yayımlanan Türkçe rehberi gibi hakemli makalelerdir. Üçüncü grup ise Cronbach alfa ve model uyum indeksleri gibi istatistiksel ölçütleri tartışan yöntem kaynaklarıdır.

Bir uyarı baştan yapılmalıdır. Eşik değerler alanlara, dergilere ve enstitülere göre farklılık gösterebilir. Yazıdaki sayılar kaynakların önerisidir, bağlayıcı bir kural değildir. Mezun Kampüsü’nde yer alan diğer tez rehberleriyle birlikte okunduğunda yöntem bölümünü planlamayı kolaylaştırabilir.

Ölçek uyarlama nedir, çeviriden farkı ne?

Ölçek uyarlama, bir ölçeğin hedef dile çevrilmesinin yanında maddelerin anlam, kültür ve kavram açısından eşdeğerliğinin sağlanması ve yeni örneklemde geçerlik ile güvenirlik kanıtı toplanmasıdır. Çeviri sürecin bir adımıdır. Uyarlama ise çevrilmiş formun aynı yapıyı ölçtüğünü istatistiksel olarak göstermeyi de kapsar ve bu nedenle tezde ayrı bir yöntem çalışması gibi raporlanır.

Çapık, Gözüm ve Aksayan’ın 2018 tarihli rehberi bu farkı tarihsel bir değişim olarak anlatır. Eskiden bir ölçme aracını başka bir dile aktarmak dilbilimsel bir iş olarak görülürdü. Rehberin vurgusuna göre uyarlama çalışmalarında kültürel unsurlara yeterli yer verilmesi gerekir. Örneğin bir sosyal destek ölçeğindeki “komşuluk” ya da “aile toplantısı” maddesi, iki kültürde farklı anlamlar taşıyabilir.

Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergeleri de eşdeğerliği üç düzeyde ele alır: yapı eşdeğerliği, yöntem eşdeğerliği ve madde eşdeğerliği. ITC’nin doğrulama kategorisindeki ilkeler, bu eşdeğerliklere ilişkin istatistiksel kanıt sunulmasını önerir. Bu yaklaşım, uyarlamanın neden yalnızca çeviriyle bitmediğini açıklar.

Ölçek uyarlama ile ölçek geliştirme de birbirine karıştırılabilir. Ölçek geliştirmede madde havuzu sıfırdan yazılır ve faktör yapısı ilk kez keşfedilir. Ölçek uyarlamada ise madde havuzu ve kuramsal yapı hazırdır; amaç bu yapının Türkçe formda korunduğunu göstermektir. Bu nedenle uyarlama çalışmalarında doğrulayıcı faktör analizi (DFA), geliştirme çalışmalarında ise genellikle önce açımlayıcı faktör analizi (AFA) öne çıkar.

Tez sürecinin genel akışı içinde ölçek uyarlama çoğunlukla yöntem bölümünün “veri toplama araçları” başlığında yer alır. Yüksek lisans tezi nasıl yazılır sorusunun cevabında görüldüğü gibi, yöntem bölümünde kullanılan ölçeğin geçerlik ve güvenirlik bilgisi ayrıca raporlanır. Uyarlama yapılan bir tezde bu bilgi, adayın kendi topladığı veriye dayanır.

Jüri ve hakemler uyarlama çalışmasını çoğunlukla dört soru üzerinden okur: Maddeler doğru çevrildi mi, kültüre uygun mu, aynı yapıyı ölçüyor mu ve tutarlı sonuç veriyor mu? Sorulardan biri cevapsız kaldığında ek kanıt istenebilir.

Ölçek uyarlamak mı, yeni ölçek geliştirmek mi?

Ölçek uyarlamak, ölçülmek istenen yapı için yurt dışında güçlü kanıtı olan bir araç bulunduğunda ve uluslararası karşılaştırma hedeflendiğinde genellikle tercih edilir. Türkçe formu daha önce geçerlenmiş bir ölçek varsa yeniden uyarlama yerine o form izinle kullanılabilir. Yapı Türk kültürüne özgüyse yeni ölçek geliştirmek daha uygun olabilir.

Çapık ve arkadaşlarının 2018 rehberi, uyarlamaya başlamadan önce iki soru sorulmasını önerir: Uyarlama gerçekten gerekli mi ve seçilen ölçek bu yapı için en uygun araç mı? Uyarlanmış ölçeklerin zaman kazandırdığı ve toplumlar arası karşılaştırmayı kolaylaştırdığı da rehberde belirtilir.

Bu kararı vermeden önce ölçeğin Türkçe bir formunun olup olmadığı taranmalıdır. Arama için YÖK Ulusal Tez Merkezi, DergiPark ve TR Dizin kapsamındaki dergiler başlıca kaynaklardır. Aynı ölçeğin iki farklı Türkçe uyarlaması bulunabilir; bu durumda örneklem ve faktör yapısı en yakın olan form seçilebilir.

Vural, Akmençe ve Tuncer’in 2024'te International Journal of Progressive Education’da yayımlanan çalışması, eğitim bilimlerinde 2023 yılında TR Dizin dergilerinde yayımlanan 61 ölçek çalışmasını inceledi. Bunların 48'i ölçek geliştirme, 13'ü ölçek uyarlama çalışmasıydı. Vural ve arkadaşlarının verisi, eğitim bilimleri alanında 2023 için uyarlamanın geliştirmeden daha az yayımlandığını gösterir; diğer alanlar için genelleme yapılmamalıdır. Aynı çalışma, incelenen ölçek çalışmalarında en sık 251–500 katılımcılık örneklemlerin kullanıldığını ve güvenirlik için en sık Cronbach alfanın tercih edildiğini raporlar.

Uyarlama kararında tezin takvimi de belirleyicidir. Uyarlama, izin yazışması, iki çeviri turu, uzman paneli ve ayrı bir pilot uygulama gerektirdiği için ana veri toplama öncesine birkaç aşama ekler.

Tablo, Çapık ve arkadaşları (2018) ile ITC (2017) yönergelerindeki adımlar esas alınarak hazırlanmıştır. Hangi yolun seçileceği tezin süresine, örnekleme erişime ve danışmanın değerlendirmesine göre değişebilir.

Ölçek uyarlama adım adım nasıl yapılır?

Ölçek uyarlama, Beaton ve arkadaşlarının 2000 tarihli modeline göre altı aşamada yürür: ileri çeviri, çevirilerin sentezi, geri çeviri, uzman kurulu, ön sürümün test edilmesi ve belgelerin geliştiriciye sunulması. Çapık ve arkadaşlarının 2018 rehberi bu akışa izin alma ön adımını, anlamsal açıklamaları, bilişsel incelemeyi ve sürüm numaralandırmayı ekler.

İzin ve ön hazırlık

Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergelerinde ilk ön koşul ilkesi, uyarlamadan önce hak sahibinden gerekli iznin alınmasıdır. Yabancı ölçek ilk kez uyarlanıyorsa izin özgün geliştiriciden veya yayıncıdan istenir. İzin yazışmasının nasıl kurulacağı ölçek kullanım izni nasıl alınır rehberinde örnek e-postayla anlatılır.

İleri çeviri ve sentez

Beaton ve arkadaşları (2000) en az iki bağımsız ileri çeviri önerir. Çapık ve arkadaşları (2018), çevirmenlerden birinin ölçeğin amacı hakkında bilgilendirilmesini, diğerinin bilgilendirilmemesini önerir. İki çeviri karşılaştırılır ve tek bir ortak Türkçe taslak oluşturulur.

Uzman paneli

Taslak form, ölçme-değerlendirme, alan uzmanlığı ve dil konusunda deneyimli kişilerden oluşan bir panele sunulur. Çapık ve arkadaşları (2018) en az 3, en fazla 20 uzman önerir. Uzman görüşleri kapsam geçerlik indeksiyle sayısallaştırılabilir.

Geri çeviri ve pilot uygulama

Geri çeviri, hedef dile çevrilmiş formun özgün ölçeği görmemiş bir çevirmen tarafından kaynak dile yeniden çevrilip özgün maddelerle karşılaştırılmasıdır. Beaton ve arkadaşları (2000), ön sürümün ideal olarak 30 ile 40 kişiyle test edilmesini önerir. Pilot uygulamada katılımcılara maddeleri nasıl anladıkları da sorulabilir.

Geçmişte bir ölçüm aracını başka bir dile uyarlama süreci esas olarak dilbilimsel bir görev olarak görülmekteydi.
— Çapık, Gözüm ve Aksayan, Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi, Ekim 2018

Bu aşamalardan sonra son form, psikometrik analizler için daha geniş bir örnekleme uygulanır. Geçerlik ve güvenirlik analizleri bu ana uygulamanın verisiyle yapılır.

Uyarlama öncesi hangi hazırlıklar yapılır?

Ölçek uyarlama öncesinde özgün ölçeğin kendisi, puanlama yönergesi, geliştirme makalesi ve hak sahibinden alınan izin yazısı bir arada tutulur. Çevirmenler, uzman paneli ve pilot katılımcılar için ayrı ayrı takvim belirlenir. Etik kurul başvurusu ve veri toplama izni de bu aşamada planlanır.

Hazırlığın iyi yapılması, sonraki aşamalarda geri dönüş ihtiyacını azaltır. Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergelerindeki belgeleme ilkeleri, uyarlama sırasında yapılan her değişikliğin kayda geçirilmesini önerir. Çapık ve arkadaşları (2018) da her aşamadaki forma sürüm numarası verilmesini önerir; örneğin ilk taslak 1.0, uzman paneli sonrası form 1.1 olarak adlandırılabilir.

Özgün ölçeğin geliştirme makalesi, faktör yapısının ve puanlama yönünün doğru anlaşılması için gereklidir. Ters puanlanan maddeler, alt boyutların madde dağılımı ve önerilen kesme puanları bu makaleden alınır. Geliştiricinin önerdiği bir çeviri protokolü varsa o protokol izlenir; bazı ölçekler kendi çeviri yönergesiyle birlikte dağıtılır.

Hazırlık listesi şu adımlarla takip edilebilir:

• Ölçeğin Türkçe bir uyarlamasının bulunup bulunmadığını YÖK Ulusal Tez Merkezi ve DergiPark üzerinden tarayın

• Özgün ölçeğin geliştiricisinden veya yayıncısından yazılı izin alın

• Özgün form, puanlama yönergesi ve geliştirme makalesini dosyalayın

• Biri bilgilendirilmiş, biri bilgilendirilmemiş iki ileri çevirmen belirleyin

• Özgün ölçeği görmemiş bir geri çevirmen belirleyin

• Uzman paneli için alan, ölçme ve dil uzmanlarından oluşan listeyi hazırlayın

• Uzman değerlendirme formunu ve puanlama ölçütünü hazırlayın

• Etik kurul başvuru takvimini enstitü kurallarına göre planlayın

• Pilot ve ana uygulama için örneklem planını danışmanla netleştirin

Etik kurul süreci üniversiteye göre farklılaşabilir. Ölçek uyarlama çalışmaları katılımcılardan veri topladığı için başvurunun veri toplamadan önce tamamlanması genellikle beklenir. Takvimde izin yazısının etik kurul başvurusundan önce elde edilmesi, birçok kurulun dosyada izin belgesini istemesi nedeniyle pratik bir sıralamadır.

Uzman değerlendirme formu, her madde için uygunluk derecesini soran dörtlü bir derecelendirme içerebilir. Çapık ve arkadaşları (2018), kapsam geçerlik indeksi hesabında uzmanların maddeye 3 veya 4 puan vermesine dayanan uyum oranının yüzde 80 ve üzerinde olmasını önerir. Formun ayrıca açık uçlu bir öneri alanı taşıması, maddelerin nasıl düzeltileceğine dair somut bilgi sağlar.

Geçerlik ve güvenirlik nasıl test edilir?

Ölçek uyarlamada geçerlik genellikle kapsam geçerliği ve doğrulayıcı faktör analiziyle yapı geçerliği üzerinden, güvenirlik ise Cronbach alfa iç tutarlılık katsayısı ve gerekirse test-tekrar test yöntemiyle sınanır. Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergeleri faktör yapısı çalışmaları için yaklaşık 300 veya daha fazla katılımcı önerir.

Kapsam geçerliği uzman paneli verisiyle hesaplanır. Lawshe’nin 1975 tarihli yöntemi kapsam geçerlik oranını (KGO) kullanır. Romero Jeldres ve arkadaşlarının 2023'te Frontiers in Education’da yayımlanan incelemesi, 10 uzmanlık bir panel için kritik değerin hesaplama yöntemine göre değiştiğini gösterir: Lawshe tablosunda 0,65, Ayre ve Scally’nin 2014 tarihli kesin binom yönteminde 0,80. Aynı inceleme, ölçek düzeyindeki kapsam geçerlik indeksi için Davis’in 1992 tarihli 0,80 önerisini ve Tilden ve arkadaşlarının 1990 tarihli 0,70 önerisini aktarır. Kullanılan yöntem ve eşik, tezin yöntem bölümünde kaynağıyla birlikte belirtilir.

Yapı geçerliği uyarlama çalışmalarında çoğunlukla doğrulayıcı faktör analiziyle sınanır, çünkü özgün ölçeğin faktör yapısı bilinmektedir. Doğrulayıcı faktör analizinin dayandığı modelleme mantığı yapısal eşitlik modeli (YEM) nedir rehberinde ayrıntılı anlatılır. David A. Kenny’nin model uyumu sayfası, Hu ve Bentler’e (1999) atıfla SRMR için 0,08 altını iyi uyum olarak aktarır; CFI için 0,95 üzerini iyi, 0,90–0,95 aralığını sınırda kabul eder.

Güvenirlikte en sık kullanılan katsayı Cronbach alfadır. Tavakol ve Dennick’in 2011'de International Journal of Medical Education’da yayımlanan makalesi, kabul edilebilir alfa değerleri için alan yazında 0,70 ile 0,95 arasında farklı öneriler bulunduğunu belirtir. Aynı makale 0,90'ın üst sınır olarak önerildiğini de aktarır; çok yüksek alfa, maddelerin birbirini tekrar ettiğine işaret edebilir. Alfa katsayısı her alt boyut için ayrıca hesaplanır. Zaman içindeki kararlılık önemliyse aynı gruba belirli bir aralıkla tekrar uygulama yapılarak test-tekrar test güvenirliği de raporlanabilir.

Bu değerler kesin geçme notu değildir. Birden çok uyum indeksinin birlikte okunması ve sonuçların özgün ölçeğin geliştirme çalışmasıyla karşılaştırılması genellikle önerilir.

Uyarlama rehberleri arasında ne fark var?

Ölçek uyarlama rehberleri aynı temel adımları paylaşır, ancak geri çevirinin yeri, uzman panelinin bileşimi ve psikometrik analizlere verilen ağırlık bakımından ayrışır. Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergeleri testin tüm yaşam döngüsünü kapsar; Beaton modeli ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) aşamaları ağırlıklı olarak çeviri ve kültürel uyum sürecine odaklanır.

Çapık ve arkadaşlarının 2018 rehberi, DSÖ’nün önerdiği aşamaları çeviri, uzman paneli değerlendirmesi, geri çeviri ve pilot uygulama olarak özetler. Bu sırada uzman paneli geri çeviriden önce gelir. Beaton ve arkadaşlarının 2000 modelinde ise geri çeviri yapılır, ardından tüm çevirileri birlikte değerlendiren uzman kurulu toplanır.

Rehberler arasındaki başlıca farklar şöyle sıralanabilir:

• Geri çevirmen sayısı: Beaton ve arkadaşları (2000) en az iki geri çeviri önerir; Çapık ve arkadaşları (2018) DSÖ yaklaşımında tek bağımsız geri çevirmenin yeterli görüldüğünü, bazı kaynakların ise iki çevirmen önerdiğini aktarır.

• Uzman kurulunun bileşimi: Beaton modelinde kurul en az yöntemci, sağlık profesyoneli, dil uzmanı ve çevirmenlerden oluşur.

• Örneklem önerileri: ITC (2017) madde analizi için yaklaşık 100, faktör yapısı için 300 veya daha fazla, madde tepki kuramı analizleri için en az 500 katılımcıdan söz eder.

• Kapsam: ITC yönergeleri uygulama, puan yorumu ve belgeleme ilkelerini de içerir.

• Belgeleme: Beaton modelinin son aşaması, tüm raporların geliştiriciye veya koordinasyon kuruluna sunulmasıdır.

Rehberler arasındaki farklar, birinin diğerinden üstün olduğu anlamına gelmez. Beaton ve arkadaşlarının 2000 modeli öz bildirim ölçekleri için hazırlanmıştır; ITC yönergeleri ise test ve ölçeklerin çevirisini ve uyarlanmasını genel olarak ele alır. Hangi rehberin izleneceği, ölçeğin türüne ve hedeflenen dergi veya enstitünün beklentisine göre seçilebilir.

Tezde hangi rehberin izlendiği yöntem bölümünde açıkça yazılmalıdır. Uzman paneli ve veri toplama aşamaları için etik kurul sürecinin nasıl yürüdüğü etik kurul izni nasıl alınır rehberinde üniversite örnekleriyle anlatılır. Kurulların istediği belgeler üniversiteden üniversiteye değişebildiği için enstitünün güncel yönergesi kontrol edilmelidir.

Geri çeviri tek başına yeterli mi?

Geri çeviri, ölçek uyarlamada önemli bir kontrol adımıdır, ancak Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergelerine göre tek başına yeterli geçerlik kanıtı sağlamaz. Geri çeviri yalnızca kaynak dile dönen metni kontrol eder; Türkçe formun hedef kitle için anlaşılır ve doğal olup olmadığını göstermez.

Geri çevirinin yaygın kullanılması, bazı adaylarda “geri çeviri yapıldıysa uyarlama tamamdır” izlenimi yaratabilir. ITC yönergeleri bu yaklaşımın sınırına dikkat çeker: geri çevirinin en dar biçiminde hedef dildeki sürüm hiç gözden geçirilmeyebilir. Bu nedenle ITC, tek çevirmene dayanan eski uygulamanın yerine birden fazla çevirmen ve uzman incelemesini önerir.

Beaton ve arkadaşları (2000) da geri çeviriyi bir geçerlik kontrolü olarak tanımlar. Amacı, çevrilmiş sürümün özgün maddelerle aynı içeriği yansıttığından emin olmaktır. Bu tanım, geri çevirinin çeviri hatalarını yakalamaya yaradığını ama yapı geçerliğini göstermediğini açıkça ortaya koyar.

Bir örnek bu farkı somutlaştırır. “I feel blue” maddesi Türkçeye “Kendimi mavi hissediyorum” diye çevrilir ve geri çeviride yine “I feel blue” olarak dönebilir. Geri çeviri kusursuz görünür, fakat Türkçe okuyan katılımcı maddeyi anlamayabilir. Uzman paneli ve pilot uygulamadaki bilişsel inceleme bu tür sorunları yakalayabilir.

Geri çeviri bu nedenle uyarlama zincirinin halkalarından biri olarak planlanır. Kapsam geçerliği, pilot uygulama ve doğrulayıcı faktör analizi olmadan yapılan bir uyarlama, jüri veya hakem değerlendirmesinde ek kanıt istenmesine yol açabilir.

Uyarlanan ölçek tezde nasıl kullanılır?

Uyarlanan ölçek tezde, uyarlama sürecinin yöntem bölümünde ayrıntılı raporlanması ve geçerlik ile güvenirlik bulgularının ayrı bir alt başlıkta sunulmasıyla kullanılır. Uyarlama tezin ana amacıysa bulgular bölümünün merkezinde yer alır; ölçek yalnızca veri toplama aracıysa uyarlama kanıtları yöntem bölümünde özetlenir ve ayrıntılar eklere bırakılır.

Planlama için aşağıdaki yol haritası izlenebilir:

1. Tez önerisinde ölçek uyarlamasını ayrı bir aşama olarak tanımlayın. Tez öneri formu nasıl doldurulur rehberindeki yöntem başlıkları bu planı yazmayı kolaylaştırabilir.

2. Hangi rehberi izleyeceğinizi (ITC, Beaton modeli veya Çapık ve arkadaşlarının 2018 rehberi) danışmanınızla belirleyin.

3. İzin, çeviri, uzman paneli ve pilot aşamalarını takvime yerleştirin.

4. Etik kurul onayını veri toplamadan önce alın.

5. Pilot sonrası son formu sürüm numarasıyla dondurun.

6. Ana uygulamada faktör analizi için yeterli örneklemi hedefleyin.

7. Geçerlik ve güvenirlik bulgularını özgün çalışmanın değerleriyle karşılaştırarak raporlayın.

8. İzin yazısını, uzman listesini ve son Türkçe formu tezin eklerine koyun.

Uyarlanan Türkçe form, tez kabul edildikten sonra makale olarak da yayımlanabilir. Bu durumda dergi, kullanılan rehberi ve tüm aşamaların belgelerini isteyebilir. Uluslararası Test Komisyonu’nun 2017 yönergelerindeki belgeleme ilkeleri bu dosyayı düzenlemek için rehber olarak kullanılabilir.

Eşik değerler ve örneklem önerileri yayımlandıkları tarihe ve alana bağlıdır. Bu nedenle tez yazımına başlamadan önce enstitünün tez yazım yönergesi ve hedeflenen derginin yazım kuralları güncel hâliyle kontrol edilmelidir. Uyarlama sürecine ilişkin kararların gerekçesiyle birlikte yazılması, jüri sorularına hazırlıklı olmayı da sağlar.

Kaynak taraması da yol haritasının bir parçasıdır. Özgün ölçeğin başka dillere uyarlandığı çalışmalar, faktör yapısının farklı kültürlerde nasıl sonuç verdiğini gösterebilir. Bu çalışmaları bulmak ve düzenli kaydetmek için literatür taraması nasıl yapılır rehberindeki tarama adımları kullanılabilir.

Gerçek Hayattan Örnekler

Bu bölümdeki örnekler, adayların karşılaşabileceği durumları açıklamak amacıyla oluşturulmuş temsili senaryolardır.

Zeynep: Türkçe formu olan bir ölçek

Zeynep, eğitim yönetimi alanında yüksek lisans tezi yazıyor ve öğretmenlerin iş doyumunu ölçmek için İngilizce bir ölçek kullanmak istiyor. Uyarlamaya başlamadan önce YÖK Ulusal Tez Merkezi ve DergiPark’ta tarama yapıyor ve ölçeğin öğretmen örnekleminde geçerlenmiş bir Türkçe formunu buluyor. Danışmanıyla konuştuktan sonra yeniden uyarlama yapmak yerine Türkçe uyarlamayı yapan araştırmacıdan izin istiyor. Kendi verisinde Cronbach alfa katsayısını hesaplayıp yöntem bölümünde raporlamayı planlıyor. Bu yol, tez takvimine ayrı bir uyarlama aşaması eklenmesini gerektirmiyor. Zeynep yine de örneklemindeki öğretmenlerin özgün uyarlamadaki gruba benzediğini yöntem bölümünde açıklıyor ve Türkçe uyarlamanın künyesini kaynakçaya ekliyor. İzin yazısını da tezin eklerine koymayı planlıyor.

Mert: Geri çeviride takılan bir madde

Mert, klinik psikoloji yüksek lisansında İngilizce bir kaygı ölçeğini uyarlıyor. İki ileri çeviriyi sentezledikten sonra geri çeviri yaptırıyor ve maddelerin çoğu özgün metinle örtüşüyor. Ancak deyim içeren bir madde Türkçede anlaşılmaz kalıyor. Uzman paneli, maddenin anlamını koruyan ve Türkçede doğal duran bir ifade öneriyor. Mert değişikliği sürüm numarasıyla kayda geçiriyor ve pilot uygulamada katılımcılara yeni ifadeyi nasıl anladıklarını soruyor. Raporunda değişikliğin gerekçesini ayrıca yazıyor. Geri çevirinin kusursuz görünmesinin maddenin Türkçede anlaşıldığı anlamına gelmediğini bu deneyimle görüyor. Son formu, özgün geliştiriciye kısa bir süreç raporuyla birlikte gönderiyor.

Elif: Faktör yapısı beklenenden farklı çıkıyor

Elif, hemşirelik doktorasında bir öz yeterlik ölçeğini uyarlıyor ve 320 katılımcıdan veri topluyor. Doğrulayıcı faktör analizinde bazı uyum indeksleri sınırda kalıyor. Danışmanıyla birlikte önce madde yüklerini ve hata kovaryanslarını inceliyorlar. Özgün geliştirme makalesindeki değerlerle karşılaştırma yapıyorlar ve kuramsal gerekçesi olan sınırlı bir düzenlemeyi raporlamaya karar veriyorlar. Elif, yapılan her düzenlemeyi tezde gerekçesiyle açıklıyor ve sonuçları birden çok uyum indeksini birlikte yorumlayarak sunuyor. Alt boyutların Cronbach alfa katsayılarını da özgün çalışmadaki değerlerle yan yana veriyor. Jüri sorularına hazırlık için her analiz kararını kısa bir notla kayıt altına alıyor.

Selim: Uzman paneli için uzman bulmak

Selim, spor bilimlerinde bir motivasyon ölçeğini uyarlıyor ve uzman paneli için kaç kişiye ulaşması gerektiğini merak ediyor. Çapık ve arkadaşlarının 2018 rehberinde önerilen 3 ile 20 uzman aralığını inceliyor. Kapsam geçerlik oranını Lawshe yöntemiyle hesaplayacağı için uzman sayısının kritik değeri etkilediğini öğreniyor. Danışmanıyla birlikte alan, ölçme-değerlendirme ve dil uzmanlarından oluşan on kişilik bir panel planlıyor. Uzmanlara dörtlü derecelendirme ve açık uçlu öneri alanı içeren bir form gönderiyor. Yanıt vermeyen uzmanlar olabileceğini düşünerek listeye iki yedek isim ekliyor. Uzmanların önerilerini madde madde bir tabloda topluyor ve hangi öneriyi neden kabul ettiğini yazıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Mezun Kampüsü Hakkında
Mezun Kampüsü, Türkiye’deki üniversitelerin lisansüstü programlarını, başvuru takvimlerini ve akademik duyurularını tek noktada toplayan bir platformdur. Ölçek uyarlama gibi yöntem ağırlıklı tez çalışmaları planlayan adaylar, Atlas üzerinden psikoloji, eğitim bilimleri ve sağlık bilimlerindeki programları inceleyip karşılaştırabilir, Tarihler bölümünden başvuru dönemlerini takip edebilir, Duyurular bölümünden üniversitelerin ilanlarını izleyebilir ve Üniversiteler sayfası üzerinden ücretsiz başvuru oluşturabilir. Blog bölümündeki tez yazımı, araştırma yöntemleri ve etik kurul rehberleri de yöntem bölümünü planlarken başvurulabilecek kaynaklar arasındadır.

Yasal Bilgilendirme

Bu içerik, ölçek uyarlama süreci hakkında genel bilgilendirme amacı taşır ve kişiye özel akademik, hukuki veya mali danışmanlık niteliğinde değildir. Uyarlama rehberlerinde önerilen eşik değerler ve örneklem sayıları alanlara, dergilere ve zamana göre değişebilir. Tez yazım kuralları, etik kurul süreçleri ve ölçek kullanım izinleri üniversite ve enstitüye göre farklılaşabilir. Adayların enstitülerinin güncel yönergelerini, ilgili etik kurul kararlarını ve ölçek hak sahiplerinin lisans koşullarını kontrol etmesi önerilir. Yazı belirli bir mevzuat hükmüne dayanmamaktadır.