ALES ile Akademisyen Olmak İçin Kaç Puan Gerekir? Mevzuat Rehberi

İçindekiler

1. "Akademisyen" hangi kadroları kapsar?

2. ALES barajı: 70 puan ve hukuki dayanağı

3. Yabancı dil şartı hangi kadroda kaç puan?

4. Kimler merkezî sınav şartından muaftır?

5. Ön değerlendirme ve nihai değerlendirme nasıl hesaplanır?

6. Araştırma görevlisi ve öğretim görevlisi için ek şartlar

7. Sık karıştırılan bir nokta

8. Lisansüstünden kadroya: sıralamayı doğru kurmak

Genel Bilgilendirme

Günlük dilde çok kullanılmasına rağmen "akademisyen" mevzuatta yer alan bir terim değildir. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun sistematiğinde şemsiye terim öğretim elemanıdır ve bu terim üç grubu kapsar: öğretim üyeleri (doktor öğretim üyesi, doçent, profesör), öğretim görevlileri ve araştırma görevlileri.

Bu ayrım, "kaç puan gerekir?" sorusunun yanıtını doğrudan belirler. ALES şartını düzenleyen belge, Öğretim Üyesi Dışındaki Öğretim Elemanı Kadrolarına Yapılacak Atamalarda Uygulanacak Merkezi Sınav ile Giriş Sınavlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliktir (Resmî Gazete: 09.11.2018 - 30590). Adından da anlaşılacağı gibi bu yönetmelik yalnızca öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi kadrolarını kapsar; madde 2'de kapsam bu iki kadroyla sınırlanmıştır.

Öğretim üyeliği ise ayrı bir düzenlemeye, Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliği'ne (Resmî Gazete: 12.06.2018 - 30449) tabidir ve bu yönetmelikte ALES'ten söz edilmemektedir. Dolayısıyla ALES, akademik kariyerin girişinde devreye giren bir sınavdır; ilerleyen basamaklarda merkezî sınav olarak farklı bir şart, yabancı dil sınavı devreye girer.

Aşağıdaki bölümler bu yapıyı adım adım açmaktadır. Yazı boyunca hiçbir kadro için rekabete bağlı puan tahmini yapılmamakta, yalnızca mevzuatta yazılı asgari şartlar aktarılmaktadır.

Bölüm 1: "Akademisyen" hangi kadroları kapsar?

Soruyu doğru sormak, doğru yanıta ulaşmanın ilk adımıdır. "Akademisyen olmak" ifadesi pratikte birbirinden farklı iki yola işaret eder ve bu iki yolun sınav şartları aynı değildir.

Birinci yol, bir yükseköğretim kurumunda araştırma görevlisi veya öğretim görevlisi kadrosuna atanmaktır. Bu, kariyerin giriş kapısıdır ve merkezî sınav şartı burada devreye girer. 2547 sayılı Kanun'un 33. maddesinin (a) bendine göre araştırma görevlileri yükseköğretim kurumlarında yapılan araştırma, inceleme ve deneylerde yardımcı olan ve yetkili organlarca verilen ilgili diğer görevleri yapan öğretim elemanlarıdır ve en çok üç yıl süreyle atanırlar.

İkinci yol, öğretim üyeliği basamaklarıdır: doktor öğretim üyesi, doçent ve profesör. Bu kadrolarda aranan şartlar 2547 sayılı Kanun'un 23, 24 ve 26. maddeleri ile Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliği'nde düzenlenmiştir ve bu metinlerde ALES şartına yer verilmemiştir.

Bir başka not: 2547 sayılı Kanun'un 32. maddesinde düzenlenen okutman kadrosu 2018 yılında mülga edilmiştir. Eski kaynaklarda bu kadroyu yürürlükteymiş gibi anlatan metinlere rastlanabildiği için, güncel nüshaların esas alınması gerekir.

Araştırma görevlisi ve öğretim görevlisi kadroları aynı yönetmeliğe tabi olsa da görev tanımları, atanma süreleri ve kadroya özgü şartları ayrışır. Öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi farkı, öğretim görevlisi ile araştırma görevlisi arasındaki fark rehberinde görev, süre ve kariyer yolu açısından ayrıntılı olarak karşılaştırılmaktadır.

Bölüm 2: ALES barajı: 70 puan ve hukuki dayanağı

Yönetmeliğin merkezî sınavı düzenleyen 5. maddesinde, ALES'te alanlarındaki puan türünde 100 üzerinden 70 puan alanların sınavda başarılı sayılacağı belirtilir. Genel şartları düzenleyen 6. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi ise şartı şöyle ifade eder: "ALES'ten en az 70, Yükseköğretim Kurulu tarafından kabul edilen merkezi yabancı dil sınavından en az 50 puan veya eşdeğerliği kabul edilen bir sınavdan bu puan muadili bir puan almış olmak gerekir."

Aynı hüküm ÖSYM'nin ALES başvuru kılavuzunda da tekrarlanır. Kılavuz madde 1.6: "Yükseköğretim kurumlarında öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi kadrolarına atanabilmek için, alanındaki puan türünde yüz üzerinden yetmiş puan alan adaylar başarılı sayılırlar."

Burada dikkat edilmesi gereken bir üst sınır yoktur ama bir alt sınır esnekliği vardır. Yönetmelik madde 6/2'ye göre, meslek yüksekokullarının Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen uzmanlık alanlarındaki öğretim görevlisi kadroları hariç olmak üzere, üniversite ve yüksek teknoloji enstitüleri senato kararıyla yönetmelikte belirlenen ALES ve yabancı dil barajlarının üzerinde bir puanı asgari puan olarak belirleyebilir. Yani 70, mevzuatın tabanıdır; bir kurum kendi ilanında bunu yükseltebilir.

ALES baraj puanı, merkezî sınavdan alınması gereken asgari puandır. ALES baraj puanı kaç sorusunun kadro açısından cevabı, öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi başvurularında 70'tir. Aynı ALES puan barajı lisansüstü başvurularda farklı işler: Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, tezli yüksek lisans ile yüksek lisans derecesiyle doktora için en az 55, lisans derecesiyle doktora için en az 80 puan öngörür. Senatolar bu eşiklerin üzerinde bir puan belirleyebildiği için başvurulacak programın ilanı ayrıca kontrol edilmelidir.

Tablo 1 — Aşama ve kadro bazında ALES şartı

Tablonun üst kısmı ile alt kısmı arasındaki fark, yazının en pratik bilgisidir: ALES, lisansüstü eğitime giriş ile öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi kadrolarına giriş aşamalarında aranır. Doktorasını tamamlayıp doktor öğretim üyesi kadrosuna başvuran bir aday için ALES şartı bulunmamaktadır.

ALES ne zaman yapılır? ÖSYM, ALES'i 2026 yılında üç oturumda uygular: ALES/1 10 Mayıs 2026, ALES/2 2 Ağustos 2026 ve ALES/3 29 Kasım 2026. 2026-ALES/3 için ALES başvuru zamanı, ÖSYM sınav takvimine göre 7–15 Ekim 2026 aralığıdır [güncel veri kontrol edilmeli]. ALES sınav tarihi ile kadro ilanı tarihi birbirinden bağımsızdır: öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi ilanları üniversiteler tarafından ayrı tarihlerde yayımlanır, bu nedenle iki takvimin ayrı ayrı izlenmesi gerekir. Sonucun hangi süre boyunca kullanılabileceği ALES puanı kaç yıl geçerli yazısında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

ALES kaç dakika sürer, kaç sorudan oluşur?

ALES nedir kısaca? ALES açılımı Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavı olan, ÖSYM tarafından uygulanan ve sayısal ile sözel olmak üzere iki bölümden oluşan merkezî bir sınavdır. ALES sınavı nedir sorusunun bu yazı açısından önemi, aynı sonuç belgesinin hem lisansüstü eğitime girişte hem de öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi kadrolarına başvuruda kullanılmasıdır. Yüksek lisans için hangi sınav gerektiğini soranlar için de cevap çoğunlukla aynıdır: yüksek lisans sınavının adı ALES'tir; tezli programlarda aranır, tezsiz programlarda ise senato takdirine bırakılır.

ALES kaç dakika sürer? ÖSYM'nin 2026 kılavuzlarına göre sınav 150 dakika sürer ve 100 sorudan oluşur (50 sayısal, 50 sözel). Kısacası ALES kaç soru kaç dk sorusunun cevabı "100 soru, 150 dakika"dır; ALES kaç dk diye arayanlar için süre 150 dakikadır. Sayısal ve sözel bölümler için ayrı süre tanımlanmaz, süre tek oturumda kullanılır. ALES sınav süresi kaç dakika olduğu ve soru dağılımı her dönemin kılavuzunda yeniden ilan edildiğinden, başvurudan önce güncel ÖSYM kılavuzunun kontrol edilmesi yerinde olur. Sınav yapısının ayrıntısı ALES kaç dakika ve kaç sorudan oluşur yazısında, bölümlerde çıkan başlıklar ise ALES konuları sayfasında ele alınmaktadır.

Bölüm 3: Yabancı dil şartı hangi kadroda kaç puan?

ALES tek başına yeterli değildir; genel şartlar maddesinde yabancı dil puanı da aynı cümle içinde düzenlenmiştir. Genel kural, Yükseköğretim Kurulu tarafından kabul edilen merkezî bir yabancı dil sınavından en az 50 puan ya da eşdeğerliği kabul edilen bir sınavdan bunun muadili bir puandır.

Bu genel kuralın iki istisnası vardır. Birincisi yukarıya doğrudur: yabancı dille eğitim ve öğretim yapılan programlardaki öğretim görevlisi kadroları, bilim alanı yabancı dille ilgili kadrolar, 2547 sayılı Kanun'un 5/1-(ı) bendi uyarınca zorunlu yabancı dil dersini vermek üzere atanacak öğretim görevlisi kadroları ile yükseköğretim kurumlarının uluslararası ilişkiler ve yabancı dille ilgili uygulamalı birimlerinde istihdam edilecek öğretim görevlisi kadrolarında çok daha yüksek bir yabancı dil puanı aranır. Yürürlükteki üniversite ilanlarında bu şart 85 puan olarak uygulanmaktadır.

İkinci istisna aşağıya doğrudur: yönetmeliğin 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, meslek yüksekokullarının yukarıda sayılan kapsam dışındaki öğretim elemanı kadrolarına yapılacak başvurularda yabancı dil şartı aranmaz.

Aday: ALES'ten 72 aldım, yabancı dil sınavından 54 puanım var. Başvurabilir miyim?
Danışman: Genel şart açısından her iki asgari eşiği de karşılıyorsunuz. Ama bu, başvurunun tamamlandığı anlamına gelmiyor.
Aday: Başka ne bakılıyor?
Danışman: Önce ilanı okumak gerekiyor. Yönetmelik senatolara bu barajların üzerinde bir asgari puan belirleme yetkisi veriyor. İlanda daha yüksek bir eşik varsa bağlayıcı olan odur.
Aday: Kadro yabancı dille eğitim yapan bir programdaysa?
Danışman: O zaman yabancı dil tarafı tamamen değişiyor. O kapsamdaki kadrolarda çok daha yüksek bir dil puanı aranıyor; 54 yeterli olmaz.
Aday: Peki puanlarım sıralamaya nasıl giriyor?
Danışman: İki aşama var. Önce ön değerlendirme, sonra giriş sınavı sonrasında nihai değerlendirme. İkisinde ağırlıklar farklı; ilerideki bölümde tablo hâlinde göreceksiniz.

Yüksek lisans ve doktorada YDS şartı aranır mı?

Yüksek lisans için YDS şart mı? Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin yüksek lisans kabulüne ilişkin hükümlerinde genel bir yabancı dil şartı yer almaz; bu nedenle YDS olmadan yüksek lisans başvurusu mümkündür. Bununla birlikte senatolar program bazında yabancı dil şartı koyabilir ve yabancı dille eğitim yapılan programlarda dil yeterliği aranır. Yüksek lisans YDS puanı istenip istenmediği ve istenen eşik, programın kendi ilanında yazar. Doktora dil şartı ise yönetmelikte açıkça düzenlenmiştir: doktora başvurusunda merkezî yabancı dil sınavından en az 55 puan veya eşdeğeri kabul edilen bir sınavdan muadil puan aranır. Kadro başvurusundaki 50 puanlık genel dil şartı bu eşiklerden bağımsızdır. Program bazındaki eşikler yüksek lisans için YDS kaç puan gerekir yazısında ele alınmaktadır.

Bölüm 4: Kimler merkezî sınav şartından muaftır?

Yönetmeliğin 14. maddesi, merkezî sınav şartının aranmayacağı hâlleri düzenler. Aynı liste ÖSYM'nin ALES kılavuzunun 1.6 numaralı maddesinde de yer alır; iki belge bu konuda birbirini doğrulamaktadır.

Muafiyet kapsamına giren başlıca gruplar şunlardır: doktora veya sanatta yeterlik eğitimini tamamlamış olanlar; tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta veya veteriner hekimlikte uzmanlık eğitimini tamamlayanlar; yükseköğretim kurumlarında öğretim üyesi dışındaki öğretim elemanı kadrolarında çalışmış veya çalışmakta olanlar; meslek yüksekokullarının Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen uzmanlık alanlarındaki belirli öğretim görevlisi kadrolarına atanacaklar.

Kılavuz madde 1.6, yönetmeliğin hiç uygulanmadığı bazı atama türlerini de sayar. Bu kapsamda 1416 sayılı Kanun çerçevesinde ilk defa öğretim görevlisi kadrolarına yapılacak atamalar, tıpta ve diş hekimliğinde uzmanlık ile eczacılıkta uzmanlık eğitimi almaya hak kazananların araştırma görevlisi kadrolarına atanmaları, devlet hizmeti yükümlülüğü kurası sonuçlarına göre yapılan öğretim görevlisi atamaları, mevcut kadroda görev süresi uzatımı niteliğindeki yeniden atamalar ve yabancı uyruklu öğretim elemanlarının sözleşmeli çalıştırılması yer alır. Bu atamalarda ALES'ten başarılı olmak şartı aranmamaktadır.

DİKKAT EDİLMESİ FAYDALI NOKTA
Muafiyet, "ALES puanı hiç hesaba katılmaz" anlamına gelmez. Yönetmelik madde 6/1-b'nin açık ifadesiyle, merkezî sınav muafiyetinden yararlanmayı talep edenlerin ön değerlendirme ve nihai değerlendirme aşamalarında ALES puanı 70 olarak kabul edilir. Yani muaf aday, sıralamaya 70 puanla girer. Elinde 70'in belirgin biçimde üzerinde geçerli bir ALES puanı bulunan bir aday için muafiyet talebi, sıralama açısından her zaman avantajlı olmayabilir. Hangi seçeneğin kullanılacağı başvuru sırasında değerlendirilmesi gereken bir konudur ve kesin bilgi kurumun ilanındadır.

Muafiyet, ALES belgesi sunmadan başvurmayı mümkün kılar ancak diğer şartları kaldırmaz: yabancı dil, mezuniyet düzeyi ve kadroya özgü şartlar aynen aranır, muaf adayın ALES puanı da değerlendirmede 70 sayılır. Lisansüstü eğitimde tablo farklıdır. Yüksek lisans için ALES şart mı sorusunun cevabı programa göre değişir: tezli programlarda ALES aranır; konservatuvarlar ile güzel sanatlar fakültelerinin yalnızca özel yetenek sınavıyla öğrenci alan programlarında ve doktora, sanatta yeterlik ya da tıpta, diş hekimliğinde, veterinerlikte ve eczacılıkta uzmanlık mezunlarının başvurularında ALES şartı aranmaz; tezsiz programlarda ALES'in istenip istenmeyeceğine senato karar verir. ALES'siz yüksek lisans ve ALES şartı olmadan yüksek lisans seçenekleri, ALES olmadan yüksek lisans ve tezsiz program rehberi yazısında program türüne göre anlatılmaktadır.

Bölüm 5: Ön değerlendirme ve nihai değerlendirme nasıl hesaplanır?

Süreç iki aşamalıdır. Önce ön değerlendirme ile giriş sınavına çağrılacak adaylar belirlenir; ardından giriş sınavı yapılır ve nihai değerlendirme ile atanacak adaylar sıralanır. İki aşamada kullanılan ağırlıklar birbirinden farklıdır.

Ön değerlendirmede sınav jürisi, ilan edilen kadro sayısının on katına kadar adayı belirler. Başvuru sayısı ilan edilen kadronun on katından az ise adayların tamamı giriş sınavına alınır. Son sırada aynı puana sahip birden fazla aday varsa bu kişilerin tamamı sınava çağrılır.

Giriş sınavı, kadronun niteliğine göre yazılı ya da sözlü olarak yapılır. Yönetmelik madde 11'in üçüncü fıkrasına göre sözlü sınav sonucu 60 puanın altında olanlar başarısız sayılır ve nihai değerlendirme aşamasına geçemezler.

Tablo 2 — Ön değerlendirme ve nihai değerlendirme ağırlıkları

Tablodan çıkan önemli sonuç şudur: ALES'in ağırlığı iki aşamada aynı değildir. Ön değerlendirmede genel kadrolarda ALES tek başına belirleyiciliğin çoğunluğunu taşırken, nihai değerlendirmede payı üçte birin altına iner ve lisans mezuniyet notu ile giriş sınavı aynı ağırlığa sahip olur. Yönetmelik madde 12'ye göre değerlendirme puanı 65'in altında olanlar sınavlarda başarısız sayılır.

Madde 13 uyarınca sınavlarda başarılı olan adaylar başarı puanları esas alınarak ilan edilir ve ilan edilen kadro sayısı kadar yedek aday da ilan edilir.

Nihai değerlendirme puanı nasıl hesaplanır? (genel kadrolar için örnek şablon)
Aşağıdaki değerler yalnızca hesabın işleyişini göstermek için seçilmiş örnek sayılardır; herhangi bir kadronun taban puanını ifade etmez.

1. ALES puanı × 0,30

2. Lisans mezuniyet notunun 100'lük karşılığı × 0,30

3. Yabancı dil puanı × 0,10

4. Giriş sınavı notu × 0,30

5. Dört sonucu toplayın. Örnek: ALES 78 → 23,4 · Lisans notu 82 → 24,6 · Yabancı dil 62 → 6,2 · Giriş sınavı 75 → 22,5 Toplam: 76,7 Bu tutar 65'in üzerinde olduğu için aday başarısız sayılmaz; ancak atanıp atanmayacağı, aynı kadroya başvuran diğer adaylarla oluşan başarı sırasına bağlıdır. Not: 4'lük ve 5'lik not sistemlerinin 100'lük sisteme eşdeğerliği Yükseköğretim Kurulu kararıyla belirlenir.

Bilimsel değerlendirme sınavı nedir, ön değerlendirmeden farkı ne?

Araştırma görevlisi ön değerlendirme aşaması, adayların ALES ve yabancı dil puanlarının yönetmelikteki ağırlıklarla (genel kadrolarda ALES %60, yabancı dil %40) sıralandığı ve kadro sayısının on katına kadar adayın sınava çağrıldığı ilk elemedir. Bu aşamadan sonra yapılan yazılı veya sözlü sınavın yönetmelikteki adı giriş sınavıdır. Bilimsel değerlendirme sınavı nedir sorusu ise çoğunlukla lisansüstü kabul sürecinden gelir: bazı enstitüler tezli yüksek lisans ve doktora başvurularında ALES ve not ortalamasının yanında adayın alan bilgisini ölçen yazılı veya sözlü bir sınav uygular. Yüksek lisans bilimsel değerlendirme sınavı ya da kısaca bilim sınavı olarak anılan bu aşamanın adı, biçimi ve ağırlığı enstitüden enstitüye değişir. Bilim sınavı nedir ve bu sınava nasıl hazırlanılır sorularının ayrıntılı cevabı bilim sınavı nedir, nasıl hazırlanılır rehberinde yer almaktadır.

Bölüm 6: Araştırma görevlisi ve öğretim görevlisi için ek şartlar

Genel şartların yanında, kadronun türüne göre değişen özel şartlar da vardır. Bunlar yönetmeliğin 7. maddesinde düzenlenmiştir.

Araştırma görevlisi kadrosu için iki ek şart öne çıkar. Birincisi yaş şartıdır: başvurabilmek için giriş sınavının yapıldığı yılın ocak ayının birinci günü itibarıyla otuz beş yaşını doldurmamış olmak gerekir. İkincisi öğrencilik şartıdır: devlet yükseköğretim kurumlarının araştırma görevlisi kadrolarına başvurularda tezli yüksek lisans, doktora veya sanatta yeterlik eğitimi öğrencisi olmak şartı aranır. Bu iki şart, 2025 ve 2026 tarihli üniversite ilanlarında aynı ifadelerle uygulanmaktadır.

Öğretim görevlisi kadrosu için temel ek şart mezuniyet düzeyidir: en az tezli yüksek lisans derecesine sahip olmak ya da lisans ve yüksek lisans derecesini birlikte veren programlardan mezun olmak gerekir. Bu şart 2547 sayılı Kanun'un 31. maddesinde de karşılık bulur; maddeye 2020 yılında eklenen cümlede, meslek yüksekokullarının Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen uzmanlık alanlarına başvuracaklar hariç olmak üzere öğretim görevlisi kadrosuna başvuracak adaylarda en az tezli yüksek lisans derecesine sahip olmak şartının arandığı belirtilir.

Yönetmeliğin 6. maddesinin beşinci fıkrası ayrıca bir koruma hükmü içerir: yükseköğretim kurumları, kadro ilanlarında lisans veya lisansüstü mezuniyet alanları ile ilan edilen alana ait bilimsel, nesnel ve denetlenebilir koşullar dışında belirli bir adayı tanımlayan özel şartlar koyamazlar. Altıncı fıkra ise ilanlarda alanında tecrübe şartının hangi öğrenim düzeyinden sonrasına ait olduğunun, belirli bir adayı tanımlamayacak şekilde belirtilmesini öngörür.

Akademisyenlerde dil tazminatı

Akademisyen dil tazminatı, kadroya başvuru şartı olan yabancı dil puanından ayrı bir düzenlemedir. Dayanağı 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 2. maddesidir; madde, aylığını 2914 sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu'na göre alan öğretim elemanlarını da kapsar. Tazminat, yabancı dil sınavındaki başarı düzeyine göre ödenir: YDS'de 90–100 puan A, 80–89 puan B, 70–79 puan C düzeyine karşılık gelir. Bu amaçla yapılan sınavlar beş yıl geçerlidir; süre sonunda yeniden sınava girilmezse seviye bir alt düzeye iner. Akademisyen dil tazminatı 2026 tutarı memur aylık katsayısına bağlı olduğundan dönemsel olarak değişir [güncel veri kontrol edilmeli]. Seviye tablosu ve ödeme koşulları yüksek lisans ve doktora mezunları için yabancı dil tazminatı yazısında ayrıntılı olarak yer almaktadır.

Bölüm 7: Sık karıştırılan bir nokta

En yaygın karışıklık, 70 puanın ne anlama geldiğiyle ilgilidir. 70, bir kadroya atanmayı sağlayan puan değil, başvurabilmek için aşılması gereken asgari eşiktir. Atanma, ön değerlendirme ve nihai değerlendirme sonucunda oluşan başarı sırasına göre gerçekleşir. Nitekim yönetmelik madde 12, nihai değerlendirmede 65'in altında kalanları başarısız sayarken, başarılı olanların da ilan edilen kadro sayısı kadar sıralanacağını öngörür.

SIK KARIŞTIRILAN BİR NOKTA
İkinci ve daha önemli karışıklık, öğretim üyeliği basamaklarıyla ilgilidir. "Akademisyen olmak için ALES şart" cümlesi, doktorasını bitirmiş ve doktor öğretim üyesi kadrosuna başvuracak bir aday için geçerli değildir. 2547 sayılı Kanun'un 23. maddesinde doktor öğretim üyeliğine atanabilmek için doktora ya da ilgili alanlarda uzmanlık unvanı veya sanatta yeterlik kazanmış olmak arandığı belirtilir; ALES'ten söz edilmez. Doçentlik için 2547 madde 24 ve Doçentlik Yönetmeliği madde 4, merkezî bir yabancı dil sınavından en az 55 puan ile belirlenen sayı ve nitelikte özgün bilimsel yayın şartını düzenler; burada da ALES yer almaz. Profesörlük için 2547 madde 26'da doçentlik unvanını aldıktan sonra ilgili bilim alanında geçirilmesi gereken süre ve yayın şartları düzenlenmiştir.

Üçüncü karışıklık, eski ve yeni metin farkından doğar. İnternette dolaşan bazı yönetmelik nüshaları 2018 sonrası yapılan değişiklikleri içermez; örneğin yabancı dil şartını daha düşük bir değerle gösteren eski nüshalar hâlâ erişilebilir durumdadır. Bu nedenle başvuru öncesinde esas alınması gereken belge, başvurulacak kurumun güncel ilan metnidir.

Bölüm 8: Lisansüstünden kadroya: sıralamayı doğru kurmak

ALES, akademik yolun iki ayrı noktasında karşınıza çıkar ve çoğu zaman aynı belge her iki noktada da kullanılabilir. Bu, planlamayı kolaylaştıran bir ayrıntıdır.

Birinci nokta lisansüstü eğitime giriştir. ALES kılavuzu madde 1.7 ve Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, tezli yüksek lisans ve yüksek lisans derecesiyle doktora başvurularında ilgili puan türünde en az 55, lisans derecesiyle doktora başvurusunda ise en az 80 puan arandığını düzenler. Senatolar bu puanların üzerinde bir şart arayabilir.

Yüksek lisans için ne gerekli sorusunun ALES dışındaki cevabı da kısadır: yüksek lisans başvuru şartları genellikle lisans diploması, programın puan türünde ALES puanı, not ortalaması ve programın istemesi hâlinde yabancı dil belgesi ile mülakat veya bilim sınavından oluşur. Yüksek lisans için gerekenler üniversiteye ve programa göre farklılaştığı için yüksek lisans yapmak için neler gerekli rehberi başvuru belgelerini tek listede toplar. Doktora aşamasında ise doktora ALES puanı, yüksek lisans derecesiyle başvuruda en az 55, lisans derecesiyle başvuruda en az 80'dir; yabancı dil ve diğer koşullar doktora başvurusu şartları yazısında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

İkinci nokta kadro başvurusudur ve burada eşik 70'tir. Aradaki farkı görmek pratikte şu anlama gelir: yüksek lisansa başlamak için yeterli olan bir puan, araştırma görevlisi kadrosuna başvurmak için yeterli olmayabilir. Araştırma görevlisi kadrosuna başvurmak için ayrıca lisansüstü öğrencisi olmak şartı arandığından, iki adımın sırası ve zamanlaması birbirine bağlıdır.

ALES sonuçlarının açıklandığı tarihten itibaren beş yıl geçerli olması, bu planlamayı yapmayı mümkün kılar. Lisansüstü eğitime girişte kullanılan bir belge, geçerlilik süresi devam ettiği sürece kadro başvurusunda da kullanılabilir; yeter ki puan, başvurulan kadronun ve ilanın aradığı eşiği karşılasın.

Son adım, doktoranın tamamlanmasıyla tablonun değişmesidir. Doktorasını bitiren bir aday, öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi kadrolarına başvuruda merkezî sınav şartından muaf hâle gelir; öğretim üyeliği kadrolarında ise zaten ALES aranmaz. Bu noktadan sonra merkezî sınav gündeminde kalan tek başlık yabancı dil olur.

Gerçek Hayattan Örnekler

Selim — 25, tezli yüksek lisans öğrencisi, araştırma görevlisi olmak istiyor

Selim'in elinde yüksek lisansa girerken kullandığı geçerli bir ALES puanı var ve bu puan 70'in üzerinde. Araştırma görevlisi ilanlarını incelediğinde iki ek şartla karşılaşıyor: yaş şartını rahatlıkla karşılıyor, lisansüstü öğrencisi olma şartını da hâlihazırda sağlıyor. Ancak yabancı dil puanı bulunmadığını fark ediyor; genel şart bu tarafta da bir asgari eşik öngörüyor. Bu nedenle takvimini yeniden kuruyor: ALES belgesinin geçerlilik penceresinin ne zaman kapandığını not ediyor ve bir sonraki yabancı dil sınavı dönemine hazırlanıyor. Böylece ilan çıktığında iki belgesi de hazır olacak.

Zeynep — 30, doktora öğrencisi, öğretim görevlisi ilanına bakıyor

Zeynep tezli yüksek lisansını tamamlamış ve doktoraya devam ediyor. Bir öğretim görevlisi ilanına başvurmak istiyor. Mezuniyet düzeyi şartını karşıladığını görüyor, ALES ve yabancı dil puanları da genel eşiklerin üzerinde. Ancak ilanı dikkatle okuduğunda kurumun senato kararıyla ALES için yönetmelikteki tabandan daha yüksek bir asgari puan belirlediğini fark ediyor. Kendi puanının bu yeni eşiği karşılayıp karşılamadığını kontrol ediyor. Aynı zamanda değerlendirme aşamalarındaki ağırlıkları inceleyerek, lisans mezuniyet notunun nihai değerlendirmede ALES ile aynı ağırlığa sahip olduğunu görüyor ve dosyasını buna göre hazırlıyor.

Mert — 34, doktorasını yeni tamamladı, muafiyet seçeneğini araştırıyor

Mert doktorasını bitirdikten sonra öğretim görevlisi ilanlarına bakmaya başlıyor. Yönetmeliğin muafiyet maddesini okuduğunda, doktorasını tamamlamış olması nedeniyle merkezî sınav şartından muaf olduğunu görüyor. Ancak aynı maddenin devamındaki cümle dikkatini çekiyor: muafiyetten yararlananların ön değerlendirme ve nihai değerlendirme aşamalarında ALES puanı 70 olarak kabul ediliyor. Elinde hâlâ geçerli ve 70'in üzerinde bir ALES belgesi bulunduğunu hatırlıyor. Bu iki seçeneğin sıralamaya nasıl yansıyacağını görmek için ön değerlendirme ve nihai değerlendirme ağırlıklarını ayrı ayrı çıkarıyor, her iki durum için hesabı yapıyor ve aradaki farkı not ediyor. Kesin bilgi için başvuracağı kurumun güncel ilan metnini okumaya karar veriyor.

Elif — 28, yabancı dille eğitim veren bir programa başvurmayı düşünüyor

Elif, yabancı dille eğitim ve öğretim yapan bir programdaki öğretim görevlisi ilanını inceliyor. Genel şartlardaki yabancı dil eşiğini bildiği için ilk anda puanının yeterli olduğunu düşünüyor. Ancak yönetmeliğin bu kapsamdaki kadrolar için ayrı ve çok daha yüksek bir dil puanı şartı öngördüğünü fark ediyor. Ayrıca ön değerlendirmede bu kadrolarda ağırlığın yabancı dil lehine döndüğünü, nihai değerlendirmede ise lisans mezuniyet notunun payının azalıp yabancı dilin payının arttığını görüyor. Bu bilgiler onun hazırlık önceliğini değiştiriyor ve önümüzdeki dönemi yabancı dil puanını yükseltmeye ayırmaya karar veriyor.

Yasal Bilgilendirme

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; resmî bir başvuru rehberi ya da hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Aktarılan hükümler, yazının hazırlandığı tarihte erişilebilen ÖSYM başvuru kılavuzları, ilgili yönetmeliklerin üniversite sunucularında yayımlanmış nüshaları ve yükseköğretim kurumlarının resmî ilan metinlerine dayanmaktadır. Mevzuat ve kurum uygulamaları zaman içinde değişebilir; internette dolaşan bazı yönetmelik nüshalarının güncel olmadığı görülmektedir. Başvuru yapmadan önce başvurulacak kurumun güncel ilan metninin ve yürürlükteki mevzuatın doğrudan incelenmesi gerekir. Bağlayıcı olan, ilgili kurumun kendi resmî duyurusu ile Resmî Gazete'de yayımlanan güncel metindir.