Yüksek Lisansta Danışman Seçimi ve Tez Konusu Belirleme

İçindekiler

1. Mevzuattaki takvim: Danışman ve tez konusu ne zaman kesinleşir?

2. Danışman kim olabilir? Nitelikler, ikinci danışman ve yeni araştırmacı yolu

3. Danışmanlık kotası: "14" sayısı ne anlama geliyor?

4. Doğru danışmanı seçmenin yöntemi

5. Tez konusu nasıl bulunur? Literatür taraması ve FINER süzgeci

6. Fikirden enstitü onayına: Tez önerisi süreci

7. Danışman veya tez konusu değiştirilebilir mi?

8. İlk iki yarıyıl için yol haritası

Genel Bilgilendirme

Yüksek lisansta akademik başarıyı belirleyen iki karar var ve ikisi de programın ilk bir yılı içinde veriliyor: kiminle çalışacaksınız ve neyi çalışacaksınız. Ders notları telafi edilebilir, sınav tekrarlanabilir; ama yanlış kurulmuş bir danışman-konu eşleşmesi genelde sonraki üç yılın temposunu belirliyor.

İyi haber şu: bu iki kararın takvimi tahmine bırakılmış değil. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (RG 20/4/2016-29690) hem danışmanın hem tez konusunun en geç ne zaman kesinleşmesi gerektiğini madde madde yazıyor. Üstelik yönetmelik 2016'dan bu yana dokuz kez güncellendi; danışmanlık başlığını doğrudan ilgilendiren değişiklikler 22/11/2019, 15/1/2023 ve 6/3/2026 tarihlerinde yapıldı. Bu yüzden internette dolaşan eski özetler bugün eksik kalabiliyor.

Ölçek de küçük değil: YÖK 2025-2026 Yükseköğretim Bülteni'ne göre Türkiye'de 208 yükseköğretim kurumu, 330.464 yüksek lisans ve 89.665 doktora öğrencisi, 115.544 öğretim üyesi bulunuyor. Yani her yıl yüz binlerce öğrenci aynı iki soruyla aynı anda karşılaşıyor.

Bu rehberde, çerçeve yönetmeliğin ne dediğini, üniversitelerin bunun üzerine ne eklediğini ve uluslararası araştırmaların "iyi danışmanlık" hakkında ne ölçtüğünü bir arada bulacaksınız. Amacımız size tek bir doğru yol dayatmak değil; kararı verirken neye bakmanız gerektiğini netleştirmek.

Net Cevaplar

Yüksek lisansta danışman en geç ne zaman atanır?
Tezli yüksek lisansta enstitü anabilim/anasanat dalı başkanlığı, her öğrenci için bir tez danışmanını en geç birinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerir (md. 8/1). Tezsiz yüksek lisansta da danışman en geç birinci yarıyılın sonuna kadar belirlenir (md. 13).

Tez konusu ne zaman kesinleşir?
Tezli yüksek lisansta öğrencinin danışmanıyla beraber belirlediği tez konusu en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerilir; danışman ve tez konusu enstitü yönetim kurulu onayı ile kesinleşir (md. 8/1).

Doktorada takvim farklı mı?
Evet. Doktorada tez danışmanının en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar atanması zorunlu; danışmanın programın hangi aşamasında atanacağını senato yönetmeliği belirliyor (md. 18/1). Sanatta yeterlikte de üst sınır ikinci yarıyılın sonu (md. 27/1).

Danışmanı öğrenci mi seçiyor?
Çerçeve yönetmelikte öneri anabilim dalı başkanlığına, karar enstitü yönetim kuruluna ait. Ancak birçok üniversite öğrenci tercihini sürecin içine almış durumda; örneğin Gazi Üniversitesi yönetmeliğinde danışman atamada "öğrenci tercihi, uzmanlık alanı ve danışmanlık yükleri dikkate alınır" deniyor.

Danışmanın mutlaka öğretim üyesi olması gerekir mi?
Kural olarak danışman, senatonun belirleyeceği niteliklere sahip öğretim üyeleri arasından seçiliyor. 15/1/2023 değişikliğiyle, 2547 sayılı Kanun'un ek 46'ncı maddesi kapsamında kısmi zamanlı görevlendirilen en az doktora derecesine sahip araştırmacılar da danışman olarak seçilebiliyor; bunun için öğrencinin talebi, araştırmacının yazılı muvafakati ve enstitü yönetim kurulu kararı aranıyor (md. 8/2).

İkinci danışman atanabilir mi?
Tez çalışmasının niteliği birden fazla danışman gerektiriyorsa ikinci tez danışmanı atanabiliyor ve bu kişi üniversite kadrosu dışından da en az doktora derecesine sahip kişilerden olabiliyor (md. 8/2).

Bir öğretim üyesi kaç tez danışmanlığı yürütebilir?
Lisansüstü program kontenjanları, tezli yüksek lisans ve doktora için öğretim üyesi başına en fazla 14, tezsiz yüksek lisans için en fazla 16 danışmanlık düşecek şekilde belirleniyor; üniversite-sanayi iş birliği çerçevesindeki programlarda bu kontenjan %50'ye kadar artırılabiliyor (md. 35/3).

Danışman atanana kadar derslerimi kim onaylar?
Danışmanlık görevi, tez danışmanı atanıncaya kadar enstitü anabilim/anasanat dalı başkanı veya program koordinatörü tarafından yürütülüyor; danışman atandıktan sonra derslere öğrenci ile danışman birlikte karar veriyor (md. 34/6).

1. Mevzuattaki Takvim: Danışman ve Tez Konusu Ne Zaman Kesinleşir?

Çerçeve yönetmelik, süreci iki ayrı tarihe bağlıyor ve bu ayrımı bilmek çoğu öğrencinin gözden kaçırdığı bir avantaj sağlıyor.

Birinci tarih — danışman. Tezli yüksek lisansta enstitü anabilim/anasanat dalı başkanlığı, her öğrenci için kendi üniversitesinin kadrosunda bulunan bir tez danışmanını en geç birinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerir.

İkinci tarih — tez konusu. Aynı fıkra, "öğrencinin danışmanıyla beraber belirlediği tez konusunu da en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar" enstitüye önerileceğini söylüyor. Yani konu, danışmandan bir yarıyıl sonra kesinleşiyor ve mevzuat bunu öğrencinin tek başına değil, danışmanıyla birlikte belirlemesi olarak tarif ediyor.

Her iki öneri de enstitü yönetim kurulu onayı ile kesinleşiyor. Bu, sürecin kurumsal tarafı: koridorda verilmiş sözlü bir mutabakat, yönetim kurulu kararına dönüşmediği sürece resmî olarak yok hükmünde sayılabiliyor. Bu nedenle danışmanınızla anlaştığınızda ilk işiniz, enstitünün ilgili dilekçesini vermek olmalı.

Tezsiz yüksek lisansta tablo biraz farklı: burada danışman, tez için değil ders seçimi ve dönem projesinin yürütülmesi için atanıyor ve yine en geç birinci yarıyılın sonuna kadar belirleniyor (md. 13). Doktorada ise danışmanın atanma zamanını senato yönetmeliği belirliyor, ancak üst sınır ikinci yarıyılın sonu (md. 18/1).

Bir ayrıntı daha: tezli yüksek lisans öğrencisi, en geç danışman atanmasını izleyen dönemden itibaren her yarıyıl tez dönemi için kayıt yaptırmak zorunda (md. 6/2). Yani danışman atanması yalnızca bir eşleştirme değil, aynı zamanda kayıt yükümlülüğünü başlatan bir işlem.

Süre tarafında ise tezli yüksek lisans, bilimsel hazırlıkta geçen süre hariç dört yarıyıl normal, altı yarıyıl azami süreyle sınırlı (md. 7/1). Danışman ve konu kararı bu altı yarıyılın ilk ikisinde veriliyor; dolayısıyla kararı geciktirmek, doğrudan tez yazımına ayrılan süreden götürüyor.

2. Danışman Kim Olabilir? Nitelikler, İkinci Danışman ve Yeni Araştırmacı Yolu

Yönetmelik, danışmanın kim olabileceğini dört ayrı yoldan tanımlıyor.

Birincisi, kural: Tez danışmanı, senatonun belirleyeceği niteliklere sahip öğretim üyeleri arasından seçilir (md. 8/2). "Öğretim üyesi" burada profesör, doçent ve doktor öğretim üyesini kapsıyor; senato bunun üzerine ek ölçüt (örneğin belirli sayıda yayın veya belirli bir unvan düzeyi) koyabiliyor.

İkincisi, 2023'te açılan yeni yol: RG 15/1/2023-32074 değişikliğiyle maddeye eklenen cümleler, 2547 sayılı Kanun'un ek 46'ncı maddesi kapsamında kısmi zamanlı görevlendirilen en az doktora derecesine sahip araştırmacıların da tez danışmanı olarak seçilebileceğini söylüyor. YÖK'ün tanıtımına göre bu madde; uluslararası üniversitelerde, Ar-Ge merkezlerinde, kamu kurumlarında veya özel sektör laboratuvarlarında görev yapan doktoralı araştırmacıların Türkiye'deki üniversitelerde görev almasına imkân tanıyor. Bu yolun üç şartı var: öğrencinin talebi, ilgili araştırmacının yazılı muvafakati ve enstitü yönetim kurulunun kararı. Sanayiyle iç içe bir tez düşünüyorsanız, bu seçeneği enstitünüze sormaya değer.

Üçüncüsü, kurum dışından danışman: Yükseköğretim kurumunda belirlenen niteliklere sahip öğretim üyesi bulunmaması hâlinde, senatonun belirlediği ilkeler çerçevesinde enstitü yönetim kurulu başka bir yükseköğretim kurumundan öğretim üyesini danışman olarak seçebiliyor.

Dördüncüsü, ikinci danışman: Tez çalışmasının niteliği birden fazla danışman gerektiriyorsa ikinci tez danışmanı atanabiliyor; bu kişi üniversite kadrosu dışından da en az doktora derecesine sahip olabilir. Disiplinlerarası bir konu seçtiyseniz (örneğin hukuk ile veri bilimi ya da sağlık ile mühendislik kesişimi), ikinci danışman çoğu zaman en pratik çözüm oluyor. Yalnız dikkat: yüksek lisans tez jürisi üç kişiden oluşuyorsa ikinci tez danışmanı jüri üyesi olamıyor (md. 9/3).

Doktora tarafında bir ek şart daha var: diş hekimliği, eczacılık, tıp ve veteriner fakülteleri anabilim dalları hariç doktora programlarında bir öğretim üyesinin tez yönetebilmesi için başarıyla tamamlanmış en az bir yüksek lisans tezi yönetmiş olması gerekiyor (md. 18/2). Yeni göreve başlamış bir akademisyenle doktora yapmayı düşünüyorsanız, bu kriteri baştan sormak zaman kazandırabilir.

3. Danışmanlık Kotası: "14" Sayısı Ne Anlama Geliyor?

Öğrencilerin en çok şaşırdığı konu, istedikleri hocanın "kontenjanım dolu" demesi. Bunun arkasında bir yönetmelik hükmü var.

RG 22/11/2019-30956 değişikliğiyle yeniden yazılan md. 35/3'e göre lisansüstü program kontenjanları; YÖK tarafından belirlenen, lisansüstü programlarda görev alabilecek öğretim üyesi sayısı ve öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısı dikkate alınarak, tezli yüksek lisans ve doktora programları için öğretim üyesi başına düşen tez danışmanlığı en fazla 14, tezsiz yüksek lisans programları için ise en fazla 16 öğrenci düşecek şekilde belirleniyor. YÖK ile yapılan protokol dahilinde ve üniversite-sanayi iş birliği çerçevesinde yürütülen programlarda bu kontenjan %50'ye kadar artırılabiliyor. Hüküm, geçici madde uyarınca 2020-2021 eğitim-öğretim yılından itibaren uygulanıyor.

Bu sayının pratik sonuçları şöyle özetlenebilir:

• Popüler bir danışmanın kapasitesi sınırsız değil. Başvuru döneminde erken hareket etmek, tercih ettiğiniz isme ulaşma ihtimalinizi artırabiliyor.

• Kota tez danışmanlığı üzerinden sayılıyor; tezsiz yüksek lisans danışmanlığı ayrı bir havuzda değerlendiriliyor.

• Kontenjanlar program bazında ilan edildiği için, bir anabilim dalının açtığı kontenjan aslında o dalın danışman kapasitesinin bir yansıması oluyor.

Ölçeği görmek için iki sayıyı yan yana koyalım: YÖK'ün 2025-2026 bülteninde Türkiye'de 115.544 öğretim üyesi ve 420.129 lisansüstü öğrenci görünüyor. Kaba ortalamada öğretim üyesi başına yaklaşık dört lisansüstü öğrenci düşüyor. Ancak bu kotayla aynı şey değil: ortalama, tezsiz programları ve tez aşamasına gelmemiş öğrencileri de içeriyor ve dağılım üniversiteden üniversiteye, bölümden bölüme çok değişebiliyor. Sistem genelinde alan varken, tek tek popüler hocalarda yer bulunmaması bu yüzden gayet mümkün.

4. Doğru Danışmanı Seçmenin Yöntemi

Mevzuat kimin danışman olabileceğini söylüyor; kimin sizin için doğru danışman olduğunu ise araştırma pratiği söylüyor. Uluslararası literatürde bu konuda ölçülmüş birkaç sağlam bulgu var.

Bulgu 1 — Danışmanı seçmek ile atanmak aynı şey değil. Sverdlik ve arkadaşlarının (2018) doktora deneyimi üzerine derlemesinde, danışman ilişkisi "en çok araştırılan ve doktora deneyiminde en etkili kabul edilen faktör" olarak tanımlanıyor. Derlemede aktarılan bir karşılaştırmada, programı tamamlayanların (N = 511) tamamlamayanlara (N = 305) kıyasla danışmanı kendilerine atanmış olma ihtimalinin altı kat düşük olduğu belirtiliyor (%7'ye karşı %44). Aynı derlemede, danışmanı bölüm tarafından atanan öğrencilerin, danışmanını kendi seçenlere göre programlarından daha az memnun olma eğiliminde olduğu aktarılıyor.

Bulgu 2 — Süre değil, nitelik. PLOS ONE'da yayımlanan ve Nature Careers 2025 Küresel Doktora Anketi'ne dayanan bir çalışmada (Li ve ark., 2026) 107 ülkeden 3.785 doktora öğrencisinin verisi inceleniyor. Sonuç dikkat çekici: haftalık görüşme süresinin memnuniyetle ilişkisi, destek niteliği değişkenleri modele eklendiğinde zayıflayıp anlamlılığını yitiriyor; buna karşılık danışmanlık ilişkisinin kalitesi, araştırma rehberliği ve kariyer rehberliği anlamlı kalmaya devam ediyor. Kısacası "haftada kaç saat görüşüyorsunuz" sorusu, "görüşmelerde ne oluyor" sorusunun yanında ikincil kalıyor.

Bulgu 3 — Sorulacak sorular bellidir. PLOS Computational Biology'de yayımlanan "Ten simple rules for choosing a PhD supervisor" (Jabre ve ark., 2021) on başlık öneriyor: araştırma ilgilerini hizalamak, güvenilir kaynaklara danışmak, beklentileri netleştirmek, karşılıklılık, çalışma tarzı uyumu, mevcut öğrencilerle görüşmek, mezun öğrencilerle de görüşmek, deneyimin bütününe bakmak, sezgiye güvenmek ve süreci tekrarlamak. Makalede mevcut öğrencilerin "belirli bir danışmanla çalışmanın gerçekte nasıl olduğuna dair en doğrudan ve eksiksiz duyguyu" verdiği belirtiliyor ve şu tip somut sorular öneriliyor: danışmanınızla ne sıklıkla görüşüyorsunuz, bir makale taslağına dönüş süresi tipik olarak ne kadar, laboratuvar kültürünü nasıl tarif edersiniz.

Bu üç bulguyu Türkiye bağlamına indirgersek, karar öncesinde yapılabilecekler şunlar:

• Son üç-beş yılın yayınlarını okuyun. Danışman adayının güncel çalıştığı konu, sizin ilgi alanınızla kesişmiyorsa uyum baştan zorlanabilir.

• YÖK Ulusal Tez Merkezi'nde danışman adına arama yapın. Yönettiği tezlerin konuları, yılları ve tamamlanma düzeni size bir ritim fikri verir.

• Mevcut ve mezun öğrencileriyle konuşun. Bu, literatürün en net önerisi ve maliyeti yalnızca birkaç kibar e-postadır.

• Beklentileri ilk görüşmede konuşun. Görüşme sıklığı, dönüş süreleri, yayın beklentisi, veri toplama desteği ve tezin ortak yazarlığı gibi başlıkları baştan netleştirmek, sonradan yaşanabilecek sürtünmeyi azaltabiliyor.

• Kurumsal gerçekliği sorun. Danışman adayının danışmanlık yükü, idari görevleri ve yakın zamanda emeklilik/görev değişikliği planı olup olmadığı, süreç boyunca işinizi kolaylaştıran bilgilerdir.

5. Tez Konusu Nasıl Bulunur? Literatür Taraması ve FINER Süzgeci

Tez konusu, ilham anıyla değil eleme yöntemiyle bulunuyor. Sürecin sağlıklı işleyen hâli genelde şu dört adımdan geçiyor.

Adım 1 — Geniş bir alan seçin, dar bir soru arayın. Yönetmelik, tezli yüksek lisans programının amacını "öğrencinin bilimsel araştırma yöntemlerini kullanarak bilgilere erişme, bilgiyi derleme, yorumlama ve değerlendirme yeteneğini kazanması" olarak tanımlıyor (md. 6/1). Yani yüksek lisans tezinden beklenen, bir alanı baştan sona keşfetmek değil; sınırları belirli bir soruyu yöntemli biçimde yanıtlamak.

Adım 2 — Ulusal Tez Merkezi'nde benzerini arayın. YÖK Ulusal Tez Merkezi, Türkiye'de tamamlanmış tezlerin arşivi. Konu başlığınızı, anahtar kelimelerinizi ve düşündüğünüz yöntemi burada aratmak iki işe yarıyor: aynı çalışmanın yapılmış olup olmadığını görürsünüz ve yapılmışsa hangi boşlukların kaldığını okursunuz. Bu tarama, ilerleyen aşamada enstitünün alacağı intihal yazılım programı raporundan çok önce yapılması gereken bir iş (md. 9/2).

Adım 3 — FINER süzgecinden geçirin. Araştırma sorusu kurma literatüründe yaygın kullanılan iki kısaltma var: PICOT ve FINER. Fandino'nun (2019) aktarımıyla FINER; Feasible (uygulanabilir), Interesting (ilgi çekici), Novel (özgün), Ethical (etik) ve Relevant (ilgili/faydalı) ölçütlerinden oluşuyor. Makaledeki tabloya göre uygulanabilirlik; araştırma tasarımının yeterliliğini, ulaşılabilir bir örneklem büyüklüğünü, ölçülebilir çıktıları ve uygun bir zaman aralığını içeriyor. Özgünlük ise farklı bulgular üretmeyi, yeni hipotezler doğurmayı, mevcut çalışmaların yöntem eksiklerini gidermeyi ve literatürdeki bir boşluğu kapatmayı kapsıyor.

Tez konusu adaylarınızı bu beş başlığa göre puanlamak, çoğu zaman listeyi kendiliğinden ikiye üçe indiriyor. Özellikle "uygulanabilir" başlığı acımasız bir süzgeç: veriye erişiminiz yoksa, etik kurul süreci alanınızda uzun sürüyorsa ya da ölçüm aracınız yoksa, konu ne kadar heyecan verici olursa olsun dört yarıyıla sığmayabiliyor.

Adım 4 — Doktora düşünüyorsanız eşiği baştan bilin. Doktorada tez için yönetmelik açık bir ölçüt koyuyor: tezin "bilime yenilik getirme, yeni bir bilimsel yöntem geliştirme, bilinen bir yöntemi yeni bir alana uygulama" niteliklerinden en az birini yerine getirmesi gerekiyor (md. 15/6). Yüksek lisans tezi için bu ölçüt aranmıyor; ama yüksek lisans konunuzu doktoraya uzanacak şekilde kurgularsanız, ilerleyen yıllarda ciddi bir zaman avantajı elde edebiliyorsunuz.

Bir not daha: bazı üniversiteler mezuniyet için tez çalışmasından üretilmiş bir yayın veya bildiri şartı arıyor. Örneğin Gazi Üniversitesi yönetmeliğinde, tezli yüksek lisans öğrencisinin tez çalışmasıyla ilgili en az bir bildirisinin bir kongrede sunulmuş/kabul edilmiş ya da bir makalesinin hakemli dergide yayıma kabul edilmiş olması aranıyor. Konuyu seçerken "bu çalışmadan bir bildiri çıkar mı" sorusunu sormak, bu tür şartları olan kurumlarda süreci kolaylaştırıyor.

6. Fikirden Enstitü Onayına: Tez Önerisi Süreci

Konuyu buldunuz; şimdi onu resmîleştirmek gerekiyor.

Yüksek lisansta süreç sade: danışmanla birlikte belirlenen tez konusu, en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerilir ve enstitü yönetim kurulu onayıyla kesinleşir (md. 8/1). Üniversitelerin çoğu bu aşamada standart bir form istiyor. Gazi Üniversitesi yönetmeliğinde süreç şöyle tarif ediliyor: derslerini başarıyla tamamlayan öğrenci, danışmanının onayı ile çalışmak istediği konu hakkında bir rapor hazırlayarak tez önerisi verir; öneri enstitü yönetim kurulu kararıyla kesinleşir. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü gibi enstitüler de süreci hazır dilekçelerle yürütüyor: tez danışmanı belirleme istemi, danışman değişikliği istemi ve tez önerisi formu ayrı ayrı bulunuyor.

Doktorada süreç bir aşama daha içeriyor. Yeterlik sınavını başarıyla tamamlayan öğrenci, en geç altı ay içinde, yapacağı araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını kapsayan tez önerisini tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunuyor; yazılı raporu savunmadan en az on beş gün önce komite üyelerine dağıtması gerekiyor (md. 21/1). Komite kabul, düzeltme veya ret kararını salt çoğunlukla veriyor; düzeltme için bir ay süre tanınıyor (md. 21/2). Tez önerisi kabul edilen öğrenci için komite, Ocak-Haziran ve Temmuz-Aralık dönemlerinde birer kez olmak üzere yılda en az iki kez toplanıyor ve öğrenci toplantıdan en az bir ay önce yazılı rapor sunuyor (md. 21/4).

Sürecin görünmeyen ama önemli bir parçası da etik. Yönetmelik, bilimsel araştırma teknikleri ile araştırma ve yayın etiği konularını içeren en az bir dersin lisansüstü eğitim sırasında verilmesini zorunlu kılıyor (md. 34/5). Tez konusu insan ya da hayvan verisi içeriyorsa, etik kurul izni genelde veri toplamadan önce alınması gereken bir belge oluyor; bu adımı takvime baştan yazmak, ilerleyen aylarda ciddi gecikmeleri önleyebiliyor.

Savunma aşamasında ise danışmanın rolü yeniden öne çıkıyor: öğrenci tezini tamamlayıp danışmanına sunuyor, danışman tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşüyle birlikte tezi enstitüye teslim ediyor ve enstitü, intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderiyor (md. 9/2).

7. Danışman veya Tez Konusu Değiştirilebilir mi?

Kısa cevap: evet, mümkün — ama nasıl yapılacağı ağırlıklı olarak üniversitenizin yönetmeliğinde yazıyor.

Çerçeve yönetmelikte ne var? Genel bir "danışman değişikliği" maddesi bulunmuyor. Buna karşılık doktorada net bir hak tanınmış: tez önerisi reddedilen öğrenci, yeni bir danışman ve/veya tez konusu seçme hakkına sahip. Bu durumda yeni bir tez izleme komitesi atanabiliyor; programa aynı danışmanla devam etmek isteyen öğrenci üç ay içinde, danışman ve tez konusunu değiştiren öğrenci ise altı ay içinde yeniden tez önerisi savunmasına alınıyor (md. 21/3).

Üniversiteler ne diyor? İki doğrulanmış örnek, aradaki farkı iyi gösteriyor:

• Gazi Üniversitesi: Danışmanın çekilme talebi olması ya da öğrencinin danışman değişikliğine ilişkin gerekçeli talebinin enstitü yönetim kurulunca kabul edilmesi hâlinde, öğrenciye yeni bir danışman atanıyor. Ayrıca danışmanlığı devam ederken emeklilik veya başka bir nedenle kurumdan ayrılan öğretim elemanlarının, tez önerisi kabul edilmiş öğrencisi varsa danışmanlığı devam ediyor.

• İTÜ: Senato esaslarında yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik için ortak bir sınır var: tezin teslim edileceği yarıyıl içerisinde danışman değişikliği yapılamıyor.

Buradan çıkan pratik kural şu: değişiklik talebini erken ve gerekçeli biçimde yapmak, geç ve gerekçesiz yapmaktan çok daha kolay sonuç veriyor. Değişikliği düşünüyorsanız, önce enstitünüzün yönetmeliğindeki ilgili maddeyi ve talep dilekçesinin formatını okumak en sağlam başlangıç.

Süre uyarısı. Danışman veya konu değişse de azami süre kural olarak işlemeye devam ediyor (md. 7/1-2). Yönetmelikte azami süreden sayılmayan iki istisna var: afet ve salgın durumunda tez aşamasındaki öğrencilere verilebilen en fazla iki dönem ek süre (md. 35/8) ve 6/3/2026 değişikliğiyle eklenen, doğum yapan lisansüstü kadın öğrencilere talepleri hâlinde verilebilen doğum sonrası iki dönem ek süre (md. 35/9).

8. İlk İki Yarıyıl İçin Yol Haritası

Aşağıdaki plan, çerçeve yönetmeliğin son tarihlerine göre kurulmuş bir iskelettir. Üniversitenizin takvimi daha erken tarihler öngörebilir; örneğin İTÜ senato esaslarında öğrenci birinci yarıyılın ikinci haftasında çalışma alanını belirten bir dilekçeyi program yürütme kuruluna sunuyor ve danışman ataması birinci yarıyılın dördüncü haftası sonunda enstitü yönetim kurulu onayıyla kesinleşiyor.

Danışman Uyum Kontrol Listesi

Aşağıdaki sekiz sorunun cevabını görüşmeden çıkarken biliyorsanız, kararı sağlam bir zemine oturtmuşsunuz demektir.

• Danışman adayının son üç yıldaki çalışma konusu benim ilgi alanımla kesişiyor mu?

• Hâlihazırda kaç tez danışmanlığı yürütüyor, yeni öğrenci alabilecek durumda mı?

• Görüşme sıklığı ve taslaklara dönüş süresi konusunda beklentisi ne?

• Tezden yayın çıkarma konusunda beklentisi var mı, varsa nasıl bir yazarlık düzeni öngörüyor?

• Mevcut öğrencileriyle konuşabildim mi? Mezun olmuş bir öğrencisine ulaştım mı?

• Tez konumun veri/laboratuvar/saha ihtiyacını karşılayacak imkânlar erişilebilir mi?

• Disiplinlerarası bir konu için ikinci danışman gerekiyor mu (md. 8/2)?

• Enstitünün danışman atama dilekçesi ve son tarihi hakkında bilgi aldım mı?

Bu liste bir değerlendirme aracıdır; nihai kabul ve atama kararı enstitü yönetim kuruluna aittir.

Dört Farklı Profil, Dört Farklı Rota

Selin — yeni mezun, akademik kariyer hedefliyor. Tezli yüksek lisansa başlıyor ve ileride doktora düşünüyor. Onun için en verimli yol, doktoraya uzanabilecek bir konu ekseni seçmek ve danışman adayının doktora öğrencisi yönetip yönetmediğine bakmak. Doktorada tez yönetmek için en az bir yüksek lisans tezi yönetmiş olma şartı bulunduğunu (md. 18/2) baştan bilmesi, ilerideki danışman seçimini de kolaylaştırıyor.

Murat — tam zamanlı çalışıyor, tezsiz yüksek lisansta. Onun danışmanı tez için değil, ders seçimi ve dönem projesi için atanıyor (md. 13) ve program en çok üç yarıyılda tamamlanıyor (md. 12). Murat'ın önceliği, mesleki deneyimini dönem projesine dönüştürebilecek bir danışman bulmak.

Ayşe — disiplinlerarası bir konu çalışmak istiyor. Konusu iki alanın kesişiminde. Onun için en gerçekçi çözüm, ana danışmanını kendi anabilim dalından seçip, tezin niteliği gerektiriyorsa ikinci danışman talebini gündeme getirmek; ikinci danışmanın üniversite kadrosu dışından ve en az doktora derecesine sahip biri olabileceğini hatırlamak (md. 8/2).

Kemal — sanayide çalışıyor, uygulamalı bir tez istiyor. Ar-Ge birimindeki problemini teze dönüştürmek istiyor. Onun için 2023 değişikliğiyle açılan yol önemli: 2547 ek madde 46 kapsamında kısmi zamanlı görevlendirilen doktoralı araştırmacılar da danışman olarak seçilebiliyor. Ayrıca üniversite-sanayi iş birliği çerçevesindeki programlarda danışmanlık kontenjanının %50'ye kadar artırılabildiğini (md. 35/3) enstitüsüne sorması işine yarayabilir.

Durumunuza Göre Ne Yapmalısınız?

Sıkça Sorulan Sorular

Yasal Bilgilendirme

Bu içerikteki danışman atama, tez konusu belirleme, tez önerisi ve danışmanlık kontenjanı bilgileri Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (RG 20/4/2016-29690) ile bu yönetmelikte değişiklik yapan RG 22/11/2019-30956, RG 15/1/2023-32074, RG 15/1/2026-33138 ve RG 6/3/2026-33188 sayılı yönetmelikler esas alınarak hazırlanmıştır. Madde numaraları, Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki konsolide metne göre verilmiştir.

Çerçeve yönetmelik asgari kuralları belirler; danışman atama usulü, öğrenci tercihinin ağırlığı, danışman değişikliği prosedürü, tez önerisi takvimi ve mezuniyet için aranan ek koşullar üniversite senatoları tarafından çıkarılan yönetmeliklerle düzenlenir ve kurumdan kuruma değişebilir. Yazıda yer alan Gazi Üniversitesi ve İTÜ örnekleri, yalnızca farklılığı göstermek amacıyla verilmiş uygulama örnekleridir; bağlayıcı olan, kayıtlı olduğunuz üniversitenin kendi yönetmeliği ve enstitünüzün güncel duyurularıdır.

Aktarılan akademik bulgular uluslararası örneklemlere dayanmaktadır ve Türkiye'deki lisansüstü süreçlere birebir genellenemez. Mevzuat hükümleri dönemsel olarak değişebilir; işlem yapmadan önce Resmî Gazete'deki güncel metnin ve enstitünüzün ilanının kontrol edilmesi önerilir. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; resmî bir başvuru belgesi veya hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.