Doktora Sonrası (Post-Doc) Ne Yapılır? Türkiye ve Dünya Rehberi

İçindekiler

• Bölüm 1: Post-doc nedir, doktora sonrası ne yapılır

• Bölüm 2: Türkiye'de post-doc'un mevzuattaki karşılığı

• Bölüm 3: Post-doc neden yapılır: kariyerdeki işlevi

• Bölüm 4: Yurt içinde post-doc yapmanın yolları

• Bölüm 5: Yurt dışında post-doc yapmanın yolları

• Bölüm 6: Görevlendirme, izin ve mecburi hizmet

• Bölüm 7: Sık karıştırılan noktalar

• Bölüm 8: Doktorasını yeni alan araştırmacı için yol haritası

• Gerçek Hayattan Örnekler: Beş temsilî araştırmacı senaryosu

• Sıkça Sorulan Sorular: Tanım, süre penceresi, başvuru ve kariyere dair yanıtlar

• Kaynakça: Yazıda kullanılan resmî belgeler ve bağlantıları

• Yasal Bilgilendirme: Kapsam, güncellik ve kontrol önerisi

Genel Bilgilendirme

Doktora tezinin savunulduğu gün bir sürecin sonu gibi görünür; uygulamada çoğu araştırmacı için yeni bir sürecin başlangıcıdır. Doktora derecesi, bağımsız araştırma yapabilme yetkinliğinin tescili anlamına gelir. Ancak akademik kariyerde bu yetkinliğin görünür hâle gelmesi genellikle doktoradan sonra yayımlanan çalışmalarla olur. İşte "doktora sonrası araştırma" ya da yaygın kullanımıyla "post-doc" tam olarak bu aralığı tanımlar.

Bu yazı üç soruya yanıt arıyor: post-doc nedir ve Türkiye'de hangi hukuki zemine oturuyor, akademik kariyerde ne işe yarıyor ve hangi somut programlar üzerinden yapılabiliyor.

Ölçek hakkında fikir vermesi açısından, YÖK'ün 27 Mart 2026 tarihli bültenine göre 2025-2026 öğretim yılında Türkiye'de 89.665 doktora öğrencisi bulunuyor, yıl içinde doktora programlarına 15.899 yeni kayıt yapılmış ve 14.875 kişi doktora mezunu olmuş durumda. Aynı bültende Türkiye'deki toplam öğretim elemanı sayısı 189.868 olarak veriliyor; bunun 39.678'i araştırma görevlisi, 47.616'sı doktor öğretim üyesi.

Bir noktayı en baştan belirtmek gerekiyor: YÖK'ün yükseköğretim istatistiklerinde "doktora sonrası araştırmacı" başlıklı ayrı bir kırılım bulunmuyor. Öğretim elemanı kategorileri profesör, doçent, doktor öğretim üyesi, öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi olarak sayılıyor. Dolayısıyla Türkiye'de kaç kişinin post-doc statüsünde çalıştığına ilişkin bu yazıda sayısal bir veri verilmiyor. Buna karşılık hukuki statünün kendisi mevzuatta açıkça tanımlı ve ikinci bölümde ele alınıyor.

Bölüm 1: Post-Doc Nedir, Doktora Sonrası Ne Yapılır

Post-doc, doktora derecesi alındıktan sonra genellikle belirli süreli bir sözleşme veya burs kapsamında, bir üniversite ya da araştırma kurumunda yürütülen araştırma dönemidir. Bir eğitim programı değil, bir araştırma ve kariyer basamağıdır.

Bu ayrımı en baştan netleştirmek önemli. Post-doc bir diploma programı değildir; sonunda bir derece verilmez, ders alınmaz ve tez savunulmaz. Araştırmacı, doktorasında kazandığı yetkinliği yeni bir soru, yeni bir yöntem ya da yeni bir laboratuvar ortamında kullanarak yayın üretir ve bağımsız araştırmacı kimliğini güçlendirir.

Uygulamada post-doc dönemi genellikle şu unsurları içerir: bir ev sahibi kurum ve o kurumda bir danışman ya da proje yürütücüsü; belirli süreli bir sözleşme veya burs; üzerinde çalışılacak tanımlı bir araştırma önerisi; ve dönem sonunda beklenen yayın çıktısı.

Doktora sonrası dönemde izlenebilecek yollar bununla sınırlı değil. Araştırmacılar üç ana yöne gidiyor: akademide kalıp post-doc veya doğrudan öğretim üyesi kadrosu, kamu araştırma kurumlarında araştırmacılık ve özel sektör Ar-Ge birimlerinde uzmanlık. Bu üçü birbirinin alternatifi olduğu kadar birbirini besleyen yollar da olabiliyor; post-doc döneminde kazanılan proje yürütme deneyiminin sanayi Ar-Ge'sinde karşılık bulması sık rastlanan bir durum.

Ölçek fikri için: TÜİK'in 20 Ekim 2025'te yayımladığı Araştırma-Geliştirme Faaliyetleri Araştırması 2024 sonuçlarına göre Türkiye'de tam zaman eşdeğeri Ar-Ge personelinin yüzde 30,0'ı yükseköğretimde, yüzde 67,1'i mali ve mali olmayan şirketlerde, yüzde 2,9'u genel devlet sektöründe çalışıyor. Aynı araştırmada Ar-Ge harcamasının gayrisafi yurt içi hasıla içindeki payı 2024 için yüzde 1,46 olarak açıklanıyor. Bu tablo, doktoralı bir araştırmacının kariyer alanının yalnızca üniversiteyle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Hangi programın hangi araştırma alanında açıldığını görmek, post-doc planını erken kurmak isteyenler için pratik bir başlangıç oluyor; program listelerini inceleyerek alan bazında bir harita çıkarılabiliyor.

Bölüm 2: Türkiye'de Post-Doc'un Mevzuattaki Karşılığı

Post-doc, Türk mevzuatında adıyla tanımlı. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun Ek Madde 34'ü "doktora sonrası araştırmacı" istihdamını doğrudan düzenliyor.

Bu, Türkçe kaynaklarda sıkça atlanan bir nokta. Yaygın kanı post-doc'un Türkiye'de tanımsız bir kavram olduğu yönünde; oysa 7033 sayılı Kanun'la 2017'de eklenen ve 7417 sayılı Kanun'la 2022'de değiştirilen Ek Madde 34, hem statüyü hem koşullarını sayıyor.

Maddenin birinci fıkrasındaki ifade şöyle: devlet yükseköğretim kurumlarının uygulama ve araştırma merkezlerinde, araştırma enstitülerinde, 5746 sayılı Kanun kapsamında Ar-Ge, yenilik veya tasarım projelerinde görev alan ya da öğretim üyelerinin yürüttükleri bu nitelikteki projelere yardımcı olmak üzere, doktora ile tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta ve veteriner hekimlikte uzmanlık veya sanatta yeterlik eğitimi sonrasındaki yedi yıl içerisinde kalmak kaydıyla en fazla üç yıl süre ile giderleri özel bütçeden karşılanmak üzere sözleşmeli olarak doktora sonrası araştırmacı istihdam edilebilir.

Bu tek fıkra, statünün çerçevesini büyük ölçüde çiziyor. Dört unsuru ayrı ayrı okumakta fayda var.

Süre penceresi. Doktora, uzmanlık ya da sanatta yeterlik eğitiminin tamamlanmasından itibaren yedi yıl içinde kalmak gerekiyor. Bu, post-doc'un kariyerin belirli bir aşamasına ait bir statü olarak kurgulandığını gösteriyor.

Azami süre. Toplam istihdam süresi en fazla üç yıl. Her sözleşme kural olarak en fazla on iki ay olarak yapılıyor.

Kontenjan. Bu kapsamda istihdam edilecek personel sayısı, ilgili yükseköğretim kurumunun dolu öğretim elemanı kadrosu sayısının yüzde 2'si ile sınırlı.

Statünün niteliği. Maddede, bu kapsamda istihdam edilmiş olmanın memurluk veya diğer personel istihdam şekillerinden birine geçiş hakkı vermediği açıkça belirtiliyor. Yani post-doc sözleşmesi bir kadro değil; süreli bir araştırma pozisyonu.

Maddenin uygulaması, YÖK tarafından çıkarılan "Devlet Yükseköğretim Kurumlarında Doktora Sonrası Sözleşmeli Araştırmacı Çalıştırılmasına İlişkin Usul ve Esaslar" ile ayrıntılandırılıyor. Üniversiteler bu çerçevede kendi yönergelerini yayımlıyor ve ilan açıyor; bazı kurumlar bu programı kısaltmayla anıyor.

Post-doc'a komşu ikinci bir mekanizma daha var. Aynı Kanun'un Ek Madde 46'sı, yükseköğretim kurumları dışında tam zamanlı çalışan, doktora derecesine sahip Türk veya yabancı uyruklu nitelikli araştırmacıların üniversitelerde kısmi zamanlı görevlendirilmesine imkân tanıyor. Bu, akademi dışında çalışan doktoralılar için araştırma bağını sürdürmenin bir yolu olarak değerlendirilebiliyor.

Dikkat Edilmesi Faydalı Nokta

Ek Madde 34 kapsamındaki istihdamla ilgili olarak YÖK'ün 2026 tarihli bir genelgesinde, yabancı uyrukluların bu madde kapsamında istihdam edilemeyeceği ve haklarında 2547 sayılı Kanun'un 34. maddesi çerçevesinde işlem yapılması gerektiği belirtiliyor. Türkiye'de post-doc yapmayı planlayan yabancı uyruklu araştırmacılar için farklı yollar mevcut: 2547'nin 34. maddesi kapsamında yabancı uyruklu öğretim elemanı görevlendirmesi, Ek Madde 46 kapsamında kısmi zamanlı görevlendirme, üniversitelerin misafir araştırmacı yönergeleri ve TÜBİTAK'ın uluslararası burs programları bu seçenekler arasında sayılabiliyor.

Bölüm 3: Post-Doc Neden Yapılır — Kariyerdeki İşlevi

Post-doc mevzuatta bir atama şartı olarak sayılmıyor; ancak Ek Madde 38'in getirdiği hareketlilik koşulu ve doçentlik kriterlerindeki puanlama nedeniyle akademik kariyerde fiilî bir işlev üstleniyor.

Önce net olanı söylemek gerekiyor. Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliği'nde (RG 12.06.2018, Sayı 30449) ve Doçentlik Yönetmeliği'nde (RG 15.04.2018, Sayı 30392) "doktora sonrası" ifadesi geçmiyor. Yani doktor öğretim üyesi ya da doçent olabilmek için post-doc yapmış olmak mevzuatta aranan bir şart değil.

Buna karşılık üç ayrı yerde dolaylı bir karşılık doğuyor.

Birincisi: Ek Madde 38'in hareketlilik şartı. 2547 sayılı Kanun'un Ek Madde 38'inde, araştırma görevlisi kadrolarına yapılan atamaların 50/d kapsamında yapılacağı; bu kapsamda atananlardan doktora veya sanatta yeterlik eğitimini tamamlayanların belirli bir oranının, ilgili kurumun senatosunca belirlenen ve YÖK tarafından onaylanan performansa dayalı kriterler çerçevesinde doktor öğretim üyesi kadrolarına atanabileceği düzenleniyor. Maddenin devamında ise şu ifade yer alıyor: bu kapsamda atanamayanların, doktora veya sanatta yeterlik eğitimini tamamladıkları kurumların öğretim üyesi kadrolarına atanabilmeleri için en az bir eğitim-öğretim yılı yurt içinde veya yurt dışında farklı bir yükseköğretim kurumunda çalışması gerekir.

Bu hüküm, post-doc'un adını anmıyor. Ama pratikte "farklı bir yükseköğretim kurumunda bir eğitim-öğretim yılı çalışma" koşulunu karşılamanın en yaygın yolu doktora sonrası araştırma dönemi oluyor. Doktorasını aldığı üniversiteye öğretim üyesi olarak dönmeyi planlayan bir araştırma görevlisi için bu madde, kariyer planının merkezinde yer alıyor.

İkincisi: doçentlik kriterlerindeki yurt dışı puanı. ÜAK'ın temel alan başvuru şartları tablolarında, doçentlik için gereken puanların önemli bir kısmı "doktora unvanının alınmasından sonra" üretilmiş yayınlara bağlanıyor. Bu ifade post-doc'u değil, doktora sonrası dönemde yapılan yayını kastediyor; ikisini karıştırmamak gerekiyor. Bununla birlikte tabloların "Diğer" başlığı altında, belirli sıralamalarda yer alan üniversitelerde kesintisiz asgari bir süre yurt dışı araştırma veya öğretim faaliyetinde bulunmuş olmaya puan tanınıyor. Yani yurt dışı araştırma dönemi doğrudan puanlanan bir kalem olarak yer alıyor.

Üçüncüsü: yayın üretimi. Post-doc'un kariyerdeki asıl karşılığı puan tablolarından çok, dönem boyunca üretilen çalışmalarda ortaya çıkıyor. Doçentlik başvurusunun ağırlıklı bölümü doktora sonrası yayınlara dayandığı için, bu dönemin verimli geçirilmesi başvuru dosyasını doğrudan etkiliyor.

Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliği'nde (RG 27.06.2018, Sayı 30461) de "doktora sonrası" ifadesi geçmiyor. Ancak yönetmeliğin araştırma faaliyetini düzenleyen maddesinde, yükseköğretim kurumu yönetim kurulunun izniyle kurum dışında görevlendirme yoluyla yurt içinde veya yurt dışında başarıyla yürütülmüş ve sonuç raporu yetkili mercilerce başarılı bulunarak sonuçlandırılmış araştırmaların değerlendirmeye alınacağı belirtiliyor. Post-doc dönemi, usulüne uygun bir görevlendirmeyle yürütüldüğünde bu kapsama girebiliyor

Bölüm 4: Yurt İçinde Post-Doc Yapmanın Yolları

Türkiye'de doktora sonrası araştırma yapmanın dört ana yolu bulunuyor: TÜBİTAK burs programları, üniversitelerin Ek Madde 34 kapsamındaki doktora sonrası araştırmacı ilanları, TÜBİTAK ve TÜSEB projelerinde bursiyerlik ve kendi projesini yürütmeye yönelik kariyer programları.

Birinci yol: TÜBİTAK 2218. Yurt İçi Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı, adından da anlaşılacağı üzere doğrudan bu amaca ayrılmış program. Çağrı metnine göre başvuru için doktora, uzmanlık ya da sanatta yeterlik derecesinin son yedi yıl içinde alınmış olması ya da başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde alınacak olması aranıyor; kadın araştırmacılar için her doğum başına bir yıl ekleniyor. Araştırmanın yürütüleceği kurumda kadrolu ve tam zamanlı çalışıyor olmamak ve doktora derecesini araştırmanın yapılacağı kurumdan almamış olmak da koşullar arasında. Burs süresi en az altı, en fazla yirmi dört ay. Araştırma; devlet ve vakıf yükseköğretim kurumlarında, yeterlik almış araştırma altyapılarında, kamu araştırma enstitülerinde, özel sektör Ar-Ge ve tasarım merkezleri ile teknopark firmalarında yürütülebiliyor. Programın 2026 çağrısı 17 Ağustos 2026'da kapandı; bir sonraki çağrının takvimi TÜBİTAK duyurularından takip edilebiliyor.

İkinci yol: üniversitelerin doktora sonrası araştırmacı ilanları. Ek Madde 34'e dayanan bu ilanlar, üniversitelerin bilimsel araştırma projeleri birimleri tarafından açılıyor. Yapı genellikle şöyle işliyor: bir öğretim üyesi yürütücü oluyor, proje kapsamında doktora sonrası araştırmacı istihdam ediliyor ve karşılığında yayın yükümlülüğü doğuyor. Koşullar üniversiteden üniversiteye değişebiliyor; bazı kurumlar doktoranın kendi kurumları dışından alınmış olmasını ya da doktora sonrası başka bir kurumda çalışılmış olmasını arayabiliyor. Merkezî bir ulusal takvim bulunmadığı için ilanlar üniversitelerin kendi duyuru sayfalarından takip ediliyor.

Üçüncü yol: proje bursiyerliği. TÜBİTAK'ın Araştırma Projelerinde Uygulanacak İdari ve Mali Esaslar belgesinde "doktora sonrası araştırmacı" bursiyer kategorisi tanımlı. Esaslara göre bu statüde bursiyer olabilmek için doktora veya tıpta uzmanlık derecesine sahip olmak, kırk yaşını doldurmamış olmak, doktora derecesinin alındığı tarih ile ilgili programın son başvuru tarihi arasındaki sürenin beş yıldan fazla olmaması, doktoralı olup herhangi bir kurumda çalışmıyor olmak ve Türkiye'de ikamet ediyor olmak aranıyor. Bu yol çağrı takvimine bağlı olmadığı, proje yürütücüsüyle kurulan iletişime dayandığı için sürekli açık bir kapı niteliğinde. TÜSEB proje destek programlarında da doktora sonrası bursiyer ayrı bir kategori olarak tanımlanmış durumda.

Dördüncü yol: kendi projesini yürütmek. TÜBİTAK 3501 Kariyer Geliştirme Programı, doktorasını yeni almış araştırmacıların kendi projelerini yürütmesine imkân tanıyor. Çağrı koşullarına göre yürütücünün doktora derecesine sahip olması, Türkiye'de bir kurumda kadrolu ve tam zamanlı çalışması, akademik unvanının doçent ve altı olması ve doktora derecesini aldıktan sonra en fazla yedi yıl geçmiş olması aranıyor; kadın araştırmacılar için her doğum başına bir yıl ekleniyor. Proje süresi en fazla otuz altı ay ve başvurular yıl boyunca alınıyor. TÜBİTAK'ın 2247-D Ulusal Genç Araştırmacılar Programı da doktorasını son yedi yıl içinde almış, kırk yaş altı araştırmacılara yönelik bir başka seçenek olarak duruyor.

Beşinci yol: ödül ve tanınırlık programları. TÜBA-GEBİP Üstün Başarılı Genç Bilim İnsanı Ödül Programı, kırk yaşından gün almamış ve Türkiye'de bir kurumda çalışan ya da çalışmayı taahhüt eden bilim insanlarına yönelik. Kadın adaylar için her doğum başına bir yıl ekleniyor. Program üç yıl destek ve beş yıl uluslararası kongre katılım desteği içeriyor. 2026 başvuruları 27 Mart 2026'da kapandı.

Tablo 1. Doktora üzerinden geçen süreye göre yurt içi seçenekler

Not: Tablodaki koşullar ilgili programların yayımlanmış çağrı metinlerine dayanıyor. Çağrılar dönemsel olarak güncellendiğinden, başvuru öncesinde güncel çağrı metninin kontrol edilmesi öneriliyor.

Yedi Yıllık Pencere Pratikte Ne Anlama Geliyor
Veriler: 2547 sayılı Kanun'un Ek Madde 34'ünde, doktora sonrası araştırmacı istihdamının doktora veya uzmanlık ya da sanatta yeterlik eğitimi sonrasındaki yedi yıl içinde kalmak kaydıyla yapılabileceği belirtiliyor. Aynı maddede azami istihdam süresi üç yıl olarak sınırlandırılıyor.
İşlem: Doktorasını 2026 yılında tamamlayan bir araştırmacı için pencere 2033 yılına kadar açık kalıyor. Azami üç yıllık istihdam süresi düşünüldüğünde, bu pencerenin sonuna kadar sürenin tamamından yararlanabilmek için başvurunun en geç 2030 civarında yapılmış olması gerekiyor.
Sonuç: Yedi yıllık pencere geniş görünse de, üç yıllık azami süre ve programların kendi süre koşulları birlikte değerlendirildiğinde plan yapmak için elverişli aralık daha dar. Nitekim TÜBİTAK proje bursiyerliğinde bu süre beş yıl, EMBO gibi bazı uluslararası programlarda iki yıl olarak belirlenmiş durumda.
Uyarı: Bu hesap, mevzuatta yer alan sürelerin takvim üzerindeki karşılığını gösteren genel bir örnektir. Doktora tamamlanma tarihinin nasıl hesaplanacağı ve doğum gibi durumlarda uygulanan ek süreler program bazında farklılık gösterebilir. Başvuru öncesinde ilgili programın güncel çağrı metninin ve üniversitenin ilan koşullarının kontrol edilmesi önerilir.

Bölüm 5: Yurt Dışında Post-Doc Yapmanın Yolları

Yurt dışı post-doc için iki farklı kaynak var: Türkiye'den sağlanan destekler ve ev sahibi ülke ya da uluslararası kuruluşlardan sağlanan burslar. İkisi farklı takvimlerle ilerliyor.

Türkiye kaynaklı destekler.

TÜBİTAK 2219 Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı, bu grubun ana programı. Çağrı koşullarına göre Türk vatandaşı olmak, doktora derecesi veya uzmanlık belgesi ya da sanatta yeterliğe sahip olmak ve araştırmada kullanılacak yabancı dilde belirlenen puan koşulunu sağlamak aranıyor. Davet edilecek kurum bakımından, alan bazında belirli sıralamalarda yer alan kurumlardan ya da atıf etkisi belirlenen eşiğin üzerindeki bir danışmandan davet mektubu isteniyor. Burs süresi on iki ayı aşmıyor. Doktorayı davet eden kurumdan almamış olmak ve yurt dışında çalışıyor olmamak da koşullar arasında. Programın 2026 çağrısı 20 Temmuz 2026'da açıldı ve 15 Eylül 2026 saat 17.30'da kapanıyor.

YÖK'ün Uluslararası Araştırma Programları kapsamındaki DOSAP (Doktora Sonrası Araştırma Programı) ikinci seçenek. Duyurulan koşullara göre program, devlet yükseköğretim kurumlarında araştırma görevlisi veya doktor öğretim üyesi kadrosunda bulunan, doktorasını son üç yıl içinde almış araştırmacılara yönelik; YDS ya da YÖKDİL'den en az 80 puan veya eşdeğeri ile URAP, THE, Shanghai ya da QS sıralamalarında ilk 700 içinde yer alan bir üniversiteden davet mektubu isteniyor. Süre en fazla dokuz ay ve program için 100 kişilik bir kontenjan öngörülüyor. Başvurular yıl içinde dört dönem hâlinde alınıyor; 2026 yılının dördüncü dönem başvuruları 19 Ekim – 6 Kasım 2026 tarihleri arasında yapılıyor ve sonuçların 18 Aralık 2026'da açıklanması öngörülüyor. YÖK'ün aynı çatı altındaki GEP programı araştırma görevlilerine, AKAP programı ise öğretim üyelerine yönelik.

Uluslararası kaynaklı burslar.

MSCA Postdoctoral Fellowships. Avrupa Birliği'nin Horizon Europe programı kapsamındaki bu burs, yurt dışı post-doc için en geniş kapsamlı seçeneklerden biri. Türkiye, Ocak 2021'den bu yana Horizon Europe'a tam asosye ülke statüsünde; bu, Türkiye'deki kurumların ev sahibi kuruluş olabilmesi ve Türk vatandaşlarının Global Fellowships'e başvurabilmesi anlamına geliyor. Program iki türe ayrılıyor: European Fellowships (bir ilâ iki yıl, AB üyesi veya asosye ülkede) ve Global Fellowships (iki ilâ üç yıl, üçüncü ülkede geçen gidiş fazı ve ardından zorunlu bir yıllık dönüş fazı). Uygunluk için doktora derecesinin verildiği tarihten itibaren en fazla sekiz yıllık araştırma deneyimi aranıyor; kariyer araları bu süreden düşülebiliyor. Hareketlilik kuralı gereği, başvuru son tarihinden önceki otuz altı ay içinde ev sahibi kuruluşun bulunduğu ülkede on iki aydan fazla ikamet etmemiş ya da ana faaliyetini yürütmemiş olmak gerekiyor. 2026 çağrısının son başvuru tarihi 9 Eylül 2026 saat 17.00 (Brüksel saati). Rekabet yoğun: Avrupa Komisyonu'nun 9 Şubat 2026 tarihli duyurusuna göre 2025 çağrısında 17.066 başvuru değerlendirildi, 1.610 araştırmacı destek almaya hak kazandı ve başarı oranı yüzde 9,6 olarak gerçekleşti.

Fulbright. Türkiye Fulbright Eğitim Komisyonu, doktoradan geçen süreye göre iki farklı programa yönlendiriyor. Doktora Sonrası Araştırma Bursu, doktorasını son beş yıl içinde tamamlamış olanlara yönelik; süresi bir akademik yıl ve son başvuru tarihi 5 Ekim 2026. Akademik Araştırma Bursu ise doktorasının üzerinden en az beş yıl geçmiş araştırmacılara yönelik; süresi üç ilâ dokuz ay ve son başvuru tarihi 13 Ekim 2026 saat 23.59. Her iki programda da T.C. vatandaşı olmak, ABD'de ikamet etmiyor olmak ve belirlenen İngilizce sınav puanını sağlamak aranıyor.

Almanya. Alexander von Humboldt Vakfı'nın Humboldt Research Fellowship programı iki kategoriye ayrılıyor: doktorasını son dört yıl içinde tamamlayanlar için Postdocs kategorisi (altı ilâ yirmi dört ay) ve doktorasını son on iki yıl içinde tamamlayanlar için Experienced Researchers kategorisi (altı ilâ on sekiz ay). Başvurudan önceki on sekiz ay içinde Almanya'da toplam doksan günden fazla kalmamış olmak koşulu aranıyor. Program yılda üç çağrı açıyor ve her çağrının başvuru kotası dolduğunda kapanıyor; çağrı açılış tarihleri 15 Mart, 15 Temmuz ve 15 Kasım. DAAD ise doktorasını en fazla dört yıl önce tamamlamış araştırmacılara yönelik kısa süreli araştırma bursları ve akademisyenlere yönelik bir ilâ üç aylık araştırma ziyaretleri sunuyor.

Yaşam bilimleri. EMBO Postdoctoral Fellowships, koşulları en dar programlardan biri: doktoranın başvuru tarihinden önceki iki yıl içinde alınmış olması ve hakemli bir dergide en az bir birinci isim yayın bulunması aranıyor. Ülkeler arası geçiş zorunlu; doktoranın alındığı ülkeye dönüş ve doktora danışmanıyla çalışma uygun görülmüyor. Türkiye EMBC üyesi olduğu için Türkiye'den başvuru ve Türkiye'ye geliş hareketliliği kapsam içinde. Süre iki yıla kadar; kesin son başvuru tarihi 22 Ocak 2027. HFSP Long-Term ve Cross-Disciplinary Fellowships ise üç yıllık, yenilenemeyen bir destek sunuyor ve doktora üzerinden üç yıldan fazla geçmemiş olmayı arıyor; başvuru süreci niyet mektubu aşamasıyla başlıyor.

Asya. JSPS Postdoctoral Fellowships programında başvuruyu Japonya'daki ev sahibi araştırmacı yapıyor; aday doğrudan başvurmuyor. Doktoranın burs mali yılının başlangıcı itibarıyla son altı yıl içinde alınmış olması aranıyor ve süre on iki ilâ yirmi dört ay. Çin'in International Postdoctoral Exchange Fellowship Program'ı otuz beş yaş altı ve doktorasını son üç yıl içinde belirli sıralamalardaki bir üniversiteden almış araştırmacılara yönelik; süre iki yıl. Güney Kore'nin Brain Pool programında da başvuruyu ev sahibi kurum yapıyor.

Tablo 2. Doktora üzerinden geçen süreye göre uluslararası programlar

Not: Tablo, ilgili kurumların yayımlanmış uygunluk koşullarına dayanıyor. Koşullar çağrı dönemlerine göre güncellenebildiğinden başvuru öncesinde resmî sayfadan teyit alınması öneriliyor.

Vize ve statü konusunda bir not. ABD'ye J-1 değişim ziyaretçisi vizesiyle gidenler için ABD Dışişleri Bakanlığı'nın belirttiği "iki yıl ülkede bulunma" koşulu üç durumda devreye giriyor: programın ABD hükümeti, kişinin kendi ülkesinin hükümeti veya uluslararası bir kuruluş tarafından tamamen ya da kısmen finanse edilmesi; programın alanının ilgili ülkenin Skills List'inde yer alması; ve ABD'de lisansüstü tıp eğitimi alınması. 9 Aralık 2024'te yürürlüğe giren güncel Skills List'te Türkiye yer almıyor; Dışişleri Bakanlığı'nın açıklamasına göre önceki listeler nedeniyle bu koşula tabi olanlar, ülkeleri güncel listede yer almıyorsa Skills List gerekçesiyle artık bu koşula tabi değil. Ancak diğer iki gerekçe bağımsız olarak geçerliliğini koruyor; Fulbright gibi hükümet finansmanlı programlar bu nedenle koşulu tetikleyebiliyor. Planlama yaparken bu ayrımın ilgili temsilcilikten teyit edilmesi öneriliyor.

Bölüm 6: Görevlendirme, İzin ve Mecburi Hizmet

Hâlihazırda bir üniversitede kadrolu olan araştırmacılar için post-doc'a çıkışın hukuki aracı 2547 sayılı Kanun'un 39. maddesi ve buna bağlı görevlendirme yönetmeliği.

2547 sayılı Kanun'un 39. maddesinde, öğretim elemanlarının araştırma ve inceleme gezileri yapmalarına, araştırmanın gerektirdiği yerde bulunmalarına belirli sürelerle dekan, enstitü ve yüksekokul müdürleri ile rektörlerin izin verebileceği; bu süreleri aşan ya da yolluk gerektiren durumlarda ilgili yönetim kurulu kararı ve rektör onayının gerekli olduğu belirtiliyor. Maddenin devamında öğretim elemanlarının mesleklerine ait hizmetlerde yetiştirilmek, bilgilerini artırmak veya staj yapmak amacıyla yurt dışına gönderilebileceği düzenleniyor.

Görevlendirmenin ayrıntıları, 7 Kasım 1983 tarihli ve 18214 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Yurtiçinde ve Yurtdışında Görevlendirmelerde Uyulacak Esaslara İlişkin Yönetmelik'te yer alıyor. Yönetmelikte kısa süreli görevlendirme üç aya kadar olan, uzun süreli görevlendirme ise üç aydan fazla süreli ve ilgili yönetim kurullarınca onaylanacak bir çalışma programına göre yapılan görevlendirme olarak tanımlanıyor. Uzun süreli görevlendirmelerin ilgili yönetim kurulunun önerisi üzerine rektörce kararlaştırılacağı belirtiliyor. Araştırma görevlileri bakımından yönetmelikte ayrı bir hüküm bulunuyor: üniversitede en az bir yıl görev yapmış olmak ve genel hükümlere göre mecburi hizmet yüklenmek koşuluyla yurt dışında iki yıla kadar görevlendirilebilecekleri, bu görevlerin beş yıla kadar uzatılabileceği ifade ediliyor.

Mecburi hizmet. Yurt dışı görevlendirmelerde mecburi hizmet yükümlülüğü doğuyor. Üniversitelerin kendi görevlendirme yönergeleri bu yükümlülüğün süresini düzenliyor ve uygulamada yurt dışı görevlendirmelerde sürenin katları şeklinde hesaplandığı örnekler bulunuyor. Bu nedenle görevlendirme öncesinde kendi üniversitesinin yönergesinin incelenmesi yerinde oluyor.

YLSY bursiyerleri için ayrı bir rejim. 1416 sayılı Kanun kapsamında yurt dışına gönderilen bursiyerler için MEB'in ayrı bir düzenlemesi bulunuyor: "1416 Sayılı Kanun Kapsamında Doktora Sonrası Araştırma İznine İlişkin Usul ve Esaslar". Bu düzenlemeye göre yurt dışı temsilciliğinin görüşü üzerine, Bakanlık ya da adına öğrenim görülen kurum tarafından resmî burssuz statüde doktora sonrası çalışma izni verilebiliyor; ilk dönem bir yılı geçmiyor ve burssuz statüde en fazla bir yıl daha uzatılabiliyor. Çalışmanın uluslararası bir proje, araştırma çalışması ya da bir yükseköğretim kurumu bünyesinde yeni teknolojilerle ilgili olması ve belgelendirilmesi aranıyor. MEB'in açıklamasına göre mecburi hizmet süresi, yurt içi öğrenimde ödeme yapılan süre kadar, yurt dışı öğrenimde ise ödeme yapılan sürenin iki katı kadar hesaplanıyor. Bu izinlerin mecburi hizmete etkisi konusunda ilgili genel müdürlükten yazılı görüş alınması öneriliyor.

Bölüm 7: Sık Karıştırılan Noktalar

Post-Doc Hakkında En Çok Karıştırılan Dört Konu

Birincisi: post-doc ikinci bir doktora değil. Post-doc bir eğitim programı olmadığı için ders, tez ve yeterlik sınavı içermiyor; sonunda yeni bir derece verilmiyor. Doktora derecesi zaten bağımsız araştırma yetkinliğinin tescili; post-doc bu yetkinliğin farklı bir ortamda kullanıldığı bir çalışma dönemi.

İkincisi: "DOSAP" iki farklı şeyi anlatabiliyor. Bu kısaltma hem YÖK'ün yurt dışı araştırma programını hem de bazı üniversitelerin kendi bilimsel araştırma projeleri birimleri altında yürüttüğü yurt içi doktora sonrası araştırmacı projelerini ifade edebiliyor. İlanı okurken hangisinden söz edildiğini kontrol etmek gerekiyor; koşulları ve süreleri birbirinden farklı.

Üçüncüsü: "doktora sonrası" ile "doktora unvanının alınmasından sonra" aynı şey değil. Doçentlik başvuru şartları tablolarında geçen ikinci ifade, post-doc yapmış olmayı değil, doktora unvanı alındıktan sonra üretilen yayınları kastediyor. Post-doc yapmadan da bu koşul karşılanabiliyor.

Dördüncüsü: doktoralılar için merkezi sınav şartı. Öğretim Üyesi Dışındaki Öğretim Elemanı Kadrolarına Yapılacak Atamalarda Uygulanacak Merkezî Sınav ile Giriş Sınavlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'in (RG 09.11.2018, Sayı 30590) 6. maddesinde, doktora veya tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta ve veteriner hekimlikte uzmanlık ya da sanatta yeterlik eğitimini tamamlamış olanlarda merkezi sınav şartının aranmayacağı belirtiliyor. Aynı maddede muafiyetten yararlananların ön değerlendirme ve nihai değerlendirme aşamasında ALES puanının 70 olarak kabul edileceği ifade ediliyor. Uygulamada bazı üniversitelerin senato kararıyla belirlediği taban puanlar bu değerin üzerinde olabildiği için, ilana başvurmadan önce ilgili üniversitenin koşullarının incelenmesi öneriliyor.

Bölüm 8: Doktorasını Yeni Alan Araştırmacı İçin Yol Haritası

Post-doc kararı üç soruyla netleşiyor: hangi amaçla, nerede ve ne zaman.

Birinci adım: amacı netleştirmek. Post-doc arayışının arkasında genellikle üç farklı hedef bulunuyor. Yayın portföyünü güçlendirmek, yeni bir yöntem ya da araştırma hattı öğrenmek, ya da Ek Madde 38 kapsamındaki hareketlilik koşulunu karşılamak. Bu üçü farklı program seçimlerini gerektiriyor. Örneğin kadro dönüşü hedefleniyorsa görevlendirmenin usulüne uygun yapılması ve sürenin bir eğitim-öğretim yılını karşılaması öne çıkıyor; yayın hedefleniyorsa danışmanın araştırma hattı ve laboratuvarın olanakları belirleyici oluyor.

İkinci adım: süre penceresini hesaplamak. Programların büyük bölümü doktora üzerinden geçen süreye bir üst sınır koyuyor ve bu sınırlar iki yıl ile sekiz yıl arasında geniş bir aralığa yayılıyor. Doktora tamamlanma tarihi üzerinden hangi programların hâlâ açık olduğunu çıkarmak, planı gerçekçi kılıyor. En dar pencereli programlar erken dönemde, en geniş pencereli olanlar daha sonra değerlendirilebiliyor.

Üçüncü adım: danışman ve kurum bulmak. Neredeyse tüm programlar ev sahibi kurumdan davet mektubu ya da kabul yazısı istiyor; bazılarında başvuruyu doğrudan ev sahibi araştırmacı yapıyor. Bu nedenle iletişim süreci başvuru takviminden aylar önce başlıyor. Yaklaşım genellikle şu sırayla ilerliyor: ilgi duyulan araştırma hattının güncel yayınlarını taramak, kısa ve somut bir araştırma fikri hazırlamak, özgeçmiş ve yayın listesiyle birlikte iletişime geçmek.

Dördüncü adım: takvimi kurmak. Çağrılar yılın farklı dönemlerine yayılıyor ve bazıları kota dolduğunda kapanıyor. Yakın dönemdeki tarihler şöyle sıralanıyor: MSCA Postdoctoral Fellowships 9 Eylül 2026, TÜBİTAK 2219 15 Eylül 2026, Fulbright Doktora Sonrası Araştırma Bursu 5 Ekim 2026, Fulbright Akademik Araştırma Bursu 13 Ekim 2026, YÖK DOSAP dördüncü dönem 19 Ekim – 6 Kasım 2026, Humboldt Research Fellowship üçüncü çağrı açılışı 15 Kasım 2026, EMBO Postdoctoral Fellowships 22 Ocak 2027.

Beşinci adım: alternatifleri açık tutmak. Post-doc, doktora sonrasının tek yolu değil. Doktor öğretim üyesi kadro ilanları, kamu araştırma kurumlarındaki pozisyonlar ve özel sektör Ar-Ge birimleri paralel olarak izlenebiliyor. Ek Madde 46 kapsamındaki kısmi zamanlı görevlendirme de akademi dışında çalışırken araştırma bağını sürdürmek isteyenler için mevzuatta tanımlı bir seçenek olarak duruyor.

Gerçek Hayattan Örnekler

Bu bölümdeki örnekler, araştırmacıların karşılaşabileceği durumları açıklamak amacıyla oluşturulmuş temsilî senaryolardır.

Selin — Doktorasını yeni tamamlamış bir araştırma görevlisi

Selin doktorasını kendi üniversitesinde tamamladı ve aynı kurumda öğretim üyesi olarak devam etmek istiyor. Ek Madde 38'i inceleyince, performansa dayalı kriterlerle doktor öğretim üyesi kadrosuna atanamaması hâlinde kendi kurumunun öğretim üyesi kadrolarına atanabilmek için en az bir eğitim-öğretim yılı farklı bir yükseköğretim kurumunda çalışması gerektiğini görüyor. Bunun üzerine iki paralel plan kuruyor: bir yandan üniversitesinin performans kriterlerini enstitüsünden öğreniyor, diğer yandan bir eğitim-öğretim yılını karşılayacak yurt içi ve yurt dışı post-doc seçeneklerini listeliyor. Görevlendirme usulünü ve mecburi hizmet karşılığını kendi üniversitesinin yönergesinden kontrol ediyor.

Murat — Yurt dışında post-doc hedefleyen bir doktoralı

Murat doktorasını bu yıl aldı ve Avrupa'da bir grupta çalışmak istiyor. MSCA Postdoctoral Fellowships'in koşullarını inceliyor: doktora üzerinden en fazla sekiz yıl deneyim ve başvuru öncesi otuz altı ay içinde ev sahibi ülkede on iki aydan fazla bulunmamış olma kuralı. Kendi durumunun iki koşulu da karşıladığını görüyor. Ancak başvurunun ev sahibi kurumla birlikte hazırlandığını ve son başvuru tarihinin 9 Eylül 2026 olduğunu fark edince, bu yılın çağrısına yetişmek yerine önümüzdeki çağrı için erkenden danışman aramaya başlamayı tercih ediyor. Bu arada TÜBİTAK 2219'un 15 Eylül 2026'da kapanan çağrısını da inceliyor ve davet mektubu koşulunu karşılayıp karşılayamayacağını değerlendiriyor.

Ayşe — Yurt içinde kalmayı planlayan bir araştırmacı

Ayşe ailevi nedenlerle Türkiye'de kalmak istiyor ve doktora sonrası araştırmasını yurt içinde yürütmeyi planlıyor. TÜBİTAK 2218'in 2026 çağrısının kapandığını görünce üç alternatif üzerinde çalışıyor: üniversitelerin Ek Madde 34 kapsamındaki doktora sonrası araştırmacı ilanlarını takip etmek, TÜBİTAK projelerinde doktora sonrası bursiyer olarak görev almak için proje yürütücüleriyle iletişime geçmek ve 3501 Kariyer Geliştirme Programı'na kendi projesiyle başvurmak. 3501'in yıl boyunca başvuruya açık olduğunu ve doktora üzerinden en fazla yedi yıl koşulu aradığını not ediyor.

Kemal — Akademi dışında çalışan bir doktoralı

Kemal doktorasını tamamladıktan sonra özel sektörde bir Ar-Ge merkezinde çalışmaya başladı, ancak akademik araştırma bağını sürdürmek istiyor. 2547 sayılı Kanun'un Ek Madde 46'sında, yükseköğretim kurumları dışında tam zamanlı çalışan doktora derecesine sahip araştırmacıların üniversitelerde kısmi zamanlı görevlendirilebildiğini öğreniyor. Üniversitelerin bu kapsamda açtığı çağrıları inceliyor ve ilgi duyduğu araştırma grubuyla iletişime geçiyor. Aynı zamanda TÜBİTAK 2218'in özel sektör Ar-Ge merkezlerinde de araştırma yürütülmesine imkân tanıdığını fark ediyor.

Furkan — YLSY bursuyla yurt dışında doktorasını bitiren bir bursiyer

Furkan doktorasını yurt dışında tamamladı ve dönmeden önce bir yıl post-doc yapmak istiyor. 1416 sayılı Kanun kapsamındaki düzenlemede resmî burssuz statüde doktora sonrası çalışma izni verilebildiğini, ilk dönemin bir yılı geçmediğini ve en fazla bir yıl daha uzatılabildiğini görüyor. Çalışmanın uluslararası bir proje ya da yeni teknolojilerle ilgili olması ve belgelendirilmesi koşullarını not ediyor. Bu iznin mecburi hizmet hesabına etkisini netleştirmek için ilgili genel müdürlüğe yazılı olarak başvurmayı ve karar vermeden önce yanıt beklemeyi tercih ediyor.

Yasal Bilgilendirme

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişiye özel akademik veya hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.

Yazıda yer alan bilgiler, hazırlandığı tarihte yürürlükte olan düzenlemelere ve resmî kaynaklara dayanmaktadır. Temel dayanaklar; 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun Ek Madde 34, Ek Madde 38 ve Ek Madde 46 ile 23, 24, 33, 35 ve 39. maddeleri, Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliği (RG 12.06.2018, Sayı 30449), Doçentlik Yönetmeliği (RG 15.04.2018, Sayı 30392), Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliği (RG 27.06.2018, Sayı 30461), Öğretim Üyesi Dışındaki Öğretim Elemanı Kadrolarına Yapılacak Atamalarda Uygulanacak Merkezî Sınav ile Giriş Sınavlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (RG 09.11.2018, Sayı 30590) ve Yurtiçinde ve Yurtdışında Görevlendirmelerde Uyulacak Esaslara İlişkin Yönetmelik'tir (RG 07.11.1983, Sayı 18214).

Program koşulları ve başvuru takvimleri dönemsel olarak değişebilmektedir. Yazıda yer alan tarihler, ilgili kurumların yayımladığı güncel çağrı duyurularına dayanmaktadır; başvuru öncesinde programın resmî sayfasından teyit alınması önerilir. TÜBİTAK 2232 ve 2247 programlarının 2026 yılı çağrı takvimi bu içeriğin hazırlandığı tarihte resmî olarak ilan edilmemiş olduğundan tarih verilmemiştir. ÜAK doçentlik başvuru şartlarına ilişkin açıklamalar 2024 tarihli temel alan tabloları üzerinden genel çerçeve olarak aktarılmıştır; başvuru planlayanların güncel dönem tablosunu Üniversitelerarası Kurul'un resmî sayfasından kontrol etmeleri gerekir.

Program bursu, aylık ödeme ve destek tutarı gibi finansal bilgiler bu içerikte yer almamaktadır; bu tutarlar ilgili kurumlar tarafından dönemsel olarak belirlenmekte ve güncellenmektedir. Mecburi hizmet yükümlülüğü, görevlendirme usulü ve süre hesabı üniversitelerin kendi yönergelerine göre farklılık gösterebildiğinden ilgili kurumun yönergesinin ayrıca incelenmesi önerilir. Yurt dışına çıkış planlayan bursiyerlerin vize statüsü ve mecburi hizmet konularında ilgili temsilcilik ve genel müdürlükten yazılı görüş almaları yerinde olur.

Türkiye'de doktora sonrası araştırmacı statüsünde çalışan kişi sayısına ilişkin toplulaştırılmış resmî bir istatistik bulunmadığından, bu konuda sayısal veri verilmemiştir.

İçerikteki bilgilerin son kontrol tarihi: 31.08.2026.