Tezde Yapay Zekâ Kullanımı: Kurallar ve Etik Sınırlar
ŞÜKRAN Ç.
Yazar

Tezde Yapay Zekâ Kullanımı: Kurallar ve Etik Sınırlar
İçindekiler
Aşağıdaki başlıklar tezde yapay zekâ kullanımının hem etik hem uygulama tarafını sırayla ele alıyor. Bölümler bağımsız okunabilecek biçimde kurulmuştur; okuyucu doğrudan ilgilendiği başlığa geçebilir. Sayısal kartlar, temsili senaryolar ve sıkça sorulan sorular ise kuralların günlük tez sürecinde nasıl göründüğünü gösteriyor.
Tezde yapay zekâ kullanmak serbest mi?
Hangi kullanım biçimleri birbirinden ayrılıyor?
Yapay zekâ tezde yazar olarak gösterilebilir mi?
Yapay zekâ kullanımı tezde nasıl beyan edilir?
Üniversitelerin kuralları nasıl farklılaşıyor?
Hangi aday profili için hangi kullanım uygun?
İntihal ile yapay zekâ kullanımı aynı şey mi?
Tez sürecinde nasıl bir yol izlenmeli?
Gerçek Hayattan Örnekler
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynakça
Yasal Bilgilendirme
Genel Bilgilendirme
Tezde yapay zekâ kullanımı Türkiye'de merkezî bir yasakla değil, beyan ve sorumluluk ilkeleriyle düzenleniyor. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024'te yayımladığı etik rehber, üretken yapay zekânın araştırmanın hangi aşamasında ve ne ölçüde kullanıldığının açıkça bildirilmesini istiyor. Uygulama ayrıntısı ise üniversite yönergelerinde şekilleniyor.
Yazı üç kaynak katmanına dayanıyor: resmî mevzuat ve Yükseköğretim Kurulu metinleri, üniversite senatolarının yönerge ve beyan formu kararları, uluslararası yayın etiği kuruluşlarının ilkeleri. Yükseköğretim Kurulu'nun 27 Mart 2026 tarihli bülteninde Türkiye'de 330.464 yüksek lisans ve 89.665 doktora öğrencisi bulunduğu bildiriliyor. 208 yükseköğretim kurumunun her biri kendi uygulama esaslarını belirlediği için tek bir kural setinden söz etmek mümkün değil. Mezun Kampüsü'nün lisansüstü içerik serisinde bu yazı, tez sürecinin etik tarafına odaklanıyor.
330.464
Yüksek lisans öğrencisiYÖK Yükseköğretim İstatistikleri Bülteni, 27 Mart 2026; 2025-2026 öğretim yılı
89.665
Doktora öğrencisiYÖK Yükseköğretim İstatistikleri Bülteni, 27 Mart 2026; 2025-2026 öğretim yılı
Tezde yapay zekâ kullanmak serbest mi?
Tezde yapay zekâ kullanımı Türkiye'de genel bir yasakla karşılanmıyor. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli etik rehberi, üretken yapay zekâyı destekleyici bir araç olarak konumlandırıyor ve kullanımın bildirilmesini istiyor. Belirleyici olan aracın kullanılıp kullanılmadığı değil, hangi aşamada, ne ölçüde kullanıldığı ve bunun açıkça beyan edilip edilmediğidir.
Üretken yapay zekâ, kendisine verilen komutlara karşılık metin, görsel, ses veya kod gibi yeni içerikler oluşturan yazılım sistemlerinin ortak adıdır. Yükseköğretim Kurulu bu araçları rehberinde ÜYZ kısaltmasıyla anıyor. Rehber, şeffaflık ilkesini "ÜYZ'nin hangi fonksiyonlarının araştırmanın hangi aşamalarında ve ne boyutta kullanıldığının açık olarak ilan edilmesi" biçiminde tanımlıyor.
Çerçevenin ikinci ayağı sorumluluktur. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberinde, yapay zekâ kullanımından doğabilecek etik ihlallere ilişkin sorumluluğun ilgili sistemleri kullanan ve çıktıları eserlere aktaran kişilere ait olduğu belirtiliyor. Aracın ürettiği hatalı bir bilgi tezde yer aldığında, hatanın muhatabı tezi imzalayan öğrencidir.
Üçüncü ayak gizliliktir. Aynı rehber, kişisel verilerin anonimleştirilmediği veya sistem dışında maskelenmediği sürece bu sistemlere girilmemesini öngörüyor. Anket, görüşme veya klinik veriyle çalışan lisansüstü öğrenciler için bu ilke, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile birlikte değerlendiriliyor.
Kapsamı doğru çizmek gerekiyor. Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerini hedefliyor; ders ödevleri, sınavlar ve staj raporları için kurallar üniversitelerin kendi düzenlemelerinde yer alıyor. Sakarya Üniversitesi'nin 25 Temmuz 2025 tarihli senato kararıyla kabul edilen kullanım ilkeleri rehberi, fikir geliştirme, taslak oluşturma ve dil iyileştirme gibi kullanımları desteklenen kullanımlar arasında sayarken ödevlerin tamamının oluşturulmasını ve sınav sorularının yanıtlanmasını akademik dürüstlüğü ihlal eden kullanımlar arasında gösteriyor. Aynı rehber 6698 sayılı Kanun, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na atıf yapıyor.
Hangi kullanım biçimleri birbirinden ayrılıyor?
Akademik yazımda üretken sistemlerin kullanımı tek bir davranış değil; birbirinden çok farklı risk taşıyan işlemler kümesidir. Dil düzeltmesi ile metnin doğrudan üretilmesi aynı ölçekte değerlendirilmiyor. Aşağıdaki matris, beş yaygın kullanım biçimini beyan gerekliliği ve öne çıkan etik risk açısından karşılaştırıyor.
Ayrımın dayanağı Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberidir. Rehberin Sıkça Sorulan Sorular bölümü, çeviri ve dil kontrolünde bu araçların kullanımını mümkün görürken son halin kullanıcı tarafından kontrol edilmesini esas alıyor; bir makalenin tamamının yapay zekâya yazdırılmasını ise uygun bulmuyor. Aynı bölüm, gerçek katılımcılar yerine üretken sistem kullanılmasının doğru olmadığını belirtiyor.
Kullanım biçimi | Örnek işlem | Beyan gerekliliği | Öne çıkan etik risk |
|---|---|---|---|
Dil ve anlatım düzeltme | Cümle akışının düzeltilmesi, çeviri kontrolü | YÖK rehberine göre bildirilir | Anlamın kaymasının fark edilmemesi |
Literatür tarama ve özetleme | Kaynak önerisi alınması, özet çıkarılması | YÖK rehberine göre bildirilir | Var olmayan kaynak üretilmesi |
Veri analizi ve kodlama | İstatistik kodunun taslağının hazırlanması | YÖK rehberine göre bildirilir | Yöntemin denetlenmeden aktarılması |
Metnin doğrudan üretilmesi | Bölümün yapay zekâya yazdırılması | YÖK rehberinde uygun görülmüyor | Özgünlük ve yazarlık iddiasının zayıflaması |
Katılımcı yerine kullanım | Anket yanıtlarının üretilmesi | YÖK rehberinde doğru bulunmuyor | Veri sahteciliği tartışması |
Ayrımın pratik karşılığı şudur: aracın metne kattığı katkı ne kadar içeriksel hâle gelirse, beyanın da o kadar ayrıntılı olması bekleniyor. Bir yazım denetimi ile bir bölümün kurgulanması aynı cümleyle bildirilemez.
Bu ayrım tez sürecinin bütününü etkiliyor. Ders aşaması, tez önerisi, alan çalışması ve yazım aşaması farklı araçlarla ilerlediği için beyanın da aşama bazında yapılması bekleniyor. Lisansüstü sürecin genel işleyişini lisansüstü eğitimin aşamaları ve işleyişi yazısında bulabilirsiniz. Kullanım biçimlerinin sınıflandırılması, danışmanla yapılacak ilk konuşmanın da gündemini oluşturuyor.
Yapay zekâ tezde yazar olarak gösterilebilir mi?
Üretken yapay zekâ araçları akademik çalışmalarda yazar olarak gösterilemiyor. Bu konuda Yükseköğretim Kurulu, COPE ve ICMJE aynı sonuca varıyor: yazarlık sorumluluk almayı gerektirir, bir yazılım ise çalışmanın nihai hali için sorumluluk üstlenemez. Kural, tez kapağı için de makale imzası için de geçerli sayılıyor.
ÜYZ, bir çalışmanın nihai halinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamayacağı için, bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamaz.
— Yükseköğretim Kurulu, Mayıs 2024
Uluslararası ilkeler bu çizgiyi destekliyor. Committee on Publication Ethics (COPE), 13 Şubat 2023 tarihinde güncellenen yazarlık pozisyon bildirisinde bu araçların gönderilen çalışmanın sorumluluğunu üstlenemediği için yazarlık koşullarını karşılayamayacağını belirtiyor. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE) ise yazarlardan kullanımı hem üst yazıda hem çalışmada tanımlamalarını, çıktıyı dikkatle gözden geçirmelerini ve metinde intihal bulunmadığını güvence altına almalarını istiyor.
Sorumluluğun kimde kaldığı sorusu tez sürecinde daha da somuttur. Tez, öğrencinin adıyla Ulusal Tez Merkezi'ne kaydedilir ve savunma jürisi karşısında öğrenci tarafından savunulur. Danışmanın rolü süreci izlemek ve yönlendirmektir; danışman seçiminin bu nedenle sürecin erken aşamasında ele alınması önerilir. Danışmanla çalışma ilişkisinin kurulmasına dair ayrıntıları doktora danışmanı seçerken dikkat edilen ölçütler yazısında bulabilirsiniz.
Kaynak gösterme yükümlülüğü de burada devreye giriyor. Sakarya Üniversitesi'nin 25 Temmuz 2025 tarihli rehberi, kullanılan üretken yapay zekâ araçlarının kaynakça verme kurallarına uygun biçimde belirtilmesini ve verilen komutlarla alınan cevapların çalışmanın sonunda yer almasını öngörüyor. Aynı rehber, yararlanılan kaynaklarda birincil kaynaklara ulaşılmasını istiyor. Yapay zekânın önerdiği bir kaynağın gerçekten var olup olmadığı, kullanıcı tarafından doğrulanmadıkça bilinemez.
Yapay zekâ kullanımı tezde nasıl beyan edilir?
Beyan, kullanılan aracın adının, sürümünün ve kullanıldığı aşamanın yazılı olarak bildirilmesi anlamına geliyor. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberi, hangi aracın ne zaman, çalışmanın hangi aşamasında veya yerinde kullanıldığının ve ilgili aracın versiyonunun belirtilmesini istiyor. Uygulama biçimini ise enstitüler belirliyor.
Üniversitelerin bir bölümü bu bildirimi ayrı bir forma bağlamış durumda. Trabzon Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü'nün 12 Haziran 2025 tarihli duyurusunda, senatonun 10 Haziran 2025 tarihli kararıyla beyan formunun tezlerde kullanılmasının zorunlu hâle getirildiği ve formun tez yazım kılavuzundaki etik beyan sayfasından hemen sonra yer alacağı bildiriliyor. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü'nün 12 Aralık 2025 tarihli duyurusunda da benzer bir düzenleme aktarılıyor: form, 19 Kasım 2025 tarihli senato kararının ardından hazırlanan tezlerde kullanılıyor.
Aşağıdaki liste, beyan hazırlığında adayın yapabileceği işlemleri gösteriyor. Maddeler genel bir hazırlık listesidir; enstitünün kendi formu farklı alanlar isteyebilir.
Enstitünün tez yazım kılavuzunda yapay zekâ beyanı bölümü olup olmadığını kontrol et
Kullandığın her aracın adını ve sürüm bilgisini not al
Aracı hangi aşamada kullandığını yazıya geçir
Verdiğin komutların ve aldığın yanıtların kaydını sakla
Aracın önerdiği her kaynağı birincil kaynağından doğrula
Beyan taslağını danışmanınla paylaş ve görüşünü al
Beyanın kapsamı konusunda tereddüt yaşandığında yaygın yaklaşım, eksik bildirim yerine geniş bildirimdir. Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi, yapay zekânın içerik üretiminde kullanıldığını eserde bildirmemeyi ana etik sorunlardan biri olarak sayıyor. Bildirimin fazlası bir usul sorunu doğurabilir; bildirimin eksiği ise etik değerlendirmenin konusu hâline gelebilir. Etik kurul başvurusu yapılan çalışmalarda ise aynı rehber, yapay zekâ kullanımı konusunda kurula gerekli bilginin verilmesini öngörüyor. Beyanın hangi sayfada yer alacağı, hangi başlıkları taşıyacağı ve danışman onayının aranıp aranmayacağı enstitüden enstitüye değişebildiği için tez yazım kılavuzunun her dönem başında yeniden kontrol edilmesi öneriliyor.
Üniversitelerin kuralları nasıl farklılaşıyor?
Türkiye'de tezde yapay zekâ kullanımına dair tek bir uygulama metni bulunmuyor. Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi ortak çerçeveyi çiziyor, ayrıntıyı üniversite senatoları belirliyor. Bu nedenle iki farklı enstitüde okuyan iki öğrencinin beyan yükümlülüğü biçim olarak farklılaşabiliyor. Aşağıdaki tablo bu farklılaşmanın nasıl göründüğünü örnekliyor.
Tablodaki örnekler tüm yükseköğretim kurumlarını temsil etmez. Kendi enstitünüzün güncel yönergesinden teyit edilmesi gerekir.
Düzenleme türü | Yayımlayan | Karar veya yayım tarihi | Kapsam |
|---|---|---|---|
Etik rehber | Yükseköğretim Kurulu | Mayıs 2024 | Bilimsel araştırma ve yayın faaliyetleri |
Kullanım ilkeleri rehberi | Sakarya Üniversitesi Senatosu | 25 Temmuz 2025 | Eğitim, araştırma ve yayın süreçleri |
Beyan formu zorunluluğu | Trabzon Üniversitesi Senatosu | 10 Haziran 2025 | Lisansüstü tezler |
Beyan formu uygulaması | Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Senatosu | 19 Kasım 2025 | Lisansüstü tezler |
Usul ve esaslar yönergesi | Ankara Üniversitesi Senatosu | 20 Ağustos 2026 | Lisansüstü çalışmalar |
Tablo, düzenlemelerin iki yıl içinde hızla çoğaldığını gösteriyor. Mayıs 2024 ile Ağustos 2026 arasındaki metinler birbirini dışlamıyor; üniversite düzenlemeleri Yükseköğretim Kurulu'nun çizdiği çerçeveyi kendi süreçlerine uyarlıyor.
Farklılaşmanın ikinci kaynağı mevzuattır. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin 9, 22 ve 28. maddeleri uyarınca enstitü, teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir. Yönetmelik bu raporun eşik değerini belirlemiyor; oran ve değerlendirme ölçütleri üniversitelerin kendi esaslarında yer alıyor. Yapay zekâ kullanımına dair ayrı bir rapor türü ise yönetmelikte tanımlanmış değil.
Üçüncü kaynak alan farklılıklarıdır. Sağlık bilimlerinde veri gizliliği, sosyal bilimlerde metin özgünlüğü, mühendislikte kod üretimi öne çıkıyor. Aynı üniversite içinde enstitüler kendi uygulama notlarını da yayımlayabiliyor. Adayın izleyeceği sıra genellikle şudur: önce Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi, sonra üniversite senatosu kararı, sonra enstitü yönergesi ve tez yazım kılavuzu.
%10'un altı
Resmî yapay zekâ rehberi olan okul ve üniversite oranıUNESCO verisi; Dünya Ekonomik Forumu'nun Eylül 2023 tarihli yazısında aktarılmıştır
200 milyondan fazla
Turnitin'in incelediği öğrenci çalışmasıTurnitin basın açıklaması, 9 Nisan 2024; Nisan 2023'ten itibaren toplam
Hangi aday profili için hangi kullanım uygun?
Uygun kullanım, adayın bulunduğu aşamaya ve tezin türüne göre değişiyor. Tezli yüksek lisans, ders aşaması ve bir tez çalışmasının tamamlanmasıyla bitirilen lisansüstü programdır; doktorada ise özgün katkı beklentisi daha yüksektir. Bu fark, yapay zekânın hangi işlerde kullanılabileceğini de doğrudan etkiliyor.
Aşağıdaki maddeler farklı aday profillerinin karşılaştığı tipik durumları özetliyor. Sıralama bir öncelik göstermiyor; her madde bağımsız bir durumu anlatıyor.
Yüksek lisans tez aşamasındaki aday için dil düzeltmesi ve biçimsel kontrol en düşük riskli kullanım alanı olarak görülüyor
Doktora tez aşamasındaki aday için literatür taraması, yapay zekânın önerdiği kaynakların birincil metinden doğrulanmasını gerektiriyor
Nitel veriyle çalışan aday için görüşme kayıtlarının paylaşılması kişisel veri riski taşıyor
Nicel veriyle çalışan aday için analiz kodunun taslağı alınabilir, sonucun yöntem bilgisiyle denetlenmesi bekleniyor
Tezsiz yüksek lisans öğrencisi için dönem projesi yazımında da beyan yükümlülüğü gündeme gelebiliyor
Yayın hazırlayan aday için derginin kendi yapay zekâ politikası ayrıca kontrol ediliyor
Tezsiz yüksek lisans, tez yerine dönem projesi ile tamamlanan, ders ağırlıklı lisansüstü programdır. Tezsiz yüksek lisans programlarında da özgünlük beklentisi ortadan kalkmıyor; yalnızca çıktının biçimi değişiyor ve değerlendirme dönem projesi üzerinden yapılıyor. Program türleri arasındaki farkları tezsiz yüksek lisans programının işleyişi yazısında ayrıntılı biçimde bulabilirsiniz.
Kararın ortak paydası şudur: yapay zekânın ürettiği hiçbir cümle, doğrulanmadan tezin iddiası hâline getirilmiyor. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberi, araştırmacının yapay zekâ çıktılarının tarafsızlığını, güvenilirliğini ve doğruluğunu test etme sorumluluğunu taşıdığını belirtiyor. Bu sorumluluk, aracın ne kadar gelişmiş olduğundan bağımsız biçimde adayda kalıyor. Aynı rehber, sistemleri kullanmaya başlamadan önce nasıl çalıştıklarına ve olası risklerine dair bilgi edinilmesini öneriyor; bu hazırlık, aracın hangi işte kullanılacağına karar vermeyi de kolaylaştırıyor.
İntihal ile yapay zekâ kullanımı aynı şey mi?
İntihal ile yapay zekâ kullanımı aynı kavram değil, fakat kesişebiliyor. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi intihali, başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek olarak tanımlıyor. Yapay zekâ kullanımı ise bu tanımın kendisi değil, tanımın kapsamına girebilecek bir yola dönüşebiliyor.
Karışıklığın kaynağı, iki farklı sorunun aynı anda sorulmasıdır. Birinci soru, metnin başkasının emeğinden izinsiz alınıp alınmadığıdır. İkinci soru, metnin kim tarafından üretildiğinin doğru bildirilip bildirilmediğidir. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberi, literatürde var olan bilginin atıf yapılmadan uygunsuz şekilde alıntılanmasını ve yapay zekânın içerik üretiminde kullanıldığını eserde bildirmemeyi ayrı ayrı etik sorun olarak sayıyor. İki sorunun cevabı da farklı belgelerde aranıyor.
Uydurma kaynak ile intihal arasındaki fark
Uydurma kaynak, yapay zekâ aracının gerçekte var olmayan bir makale, kitap veya sayfa numarası üretmesiyle ortaya çıkar. Bu durumda başkasının emeği alınmış değildir; var olmayan bir emeğe atıf yapılmıştır. Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi bu riski literatür taraması başlığında ayrıca uyarı konusu yapıyor. İntihalde ise gerçek bir kaynak vardır ve atıf yapılmamıştır. İki durum farklı sonuçlar doğurabilir, ancak ikisi de tezin güvenilirliğini aynı ölçüde etkileyebilir.
Uygulamada üçüncü bir karışıklık daha görülüyor: benzerlik raporu ile yapay zekâ tespiti aynı şey sanılıyor. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin öngördüğü intihal yazılım programı raporu metinler arası örtüşmeyi ölçer. Makine üretimi işaretine dair değerlendirmeler ayrı bir yöntemle üretilir ve yönetmelikte bu türde bir rapor tanımlanmamıştır.
Akademik metin üretiminde özgünlüğün nasıl kurulduğu, tez dışındaki belgeler için de geçerli. Başvuru metinlerinde izlenen yaklaşımı yüksek lisans niyet mektubunun nasıl yazıldığı yazısında görebilirsiniz.
Tez sürecinde nasıl bir yol izlenmeli?
Yol haritası, kuralları tez takvimine yerleştirmekle kuruluyor. Beyan yükümlülüğü tezin son haftasında değil, ilk araç kullanıldığı anda başlıyor. Aşağıdaki sıra, adayın kendi enstitüsünün yönergesiyle birlikte uygulayabileceği genel bir çerçeve sunuyor; kesin bir sonuç vaat etmiyor ve enstitü kurallarının yerine geçmiyor.
Enstitünün tez yazım kılavuzunu ve varsa yapay zekâ yönergesini süreç başında indir
Danışmanınla hangi kullanım biçimlerinin uygun görüldüğünü konuş ve yazılı olarak not al
Kullandığın her araç için tarih, sürüm ve aşama bilgisini içeren bir kayıt tut
Yapay zekânın önerdiği kaynakları birincil metinden doğrula, doğrulanamayanı metne alma
Kişisel veri içeren materyali anonimleştirmeden hiçbir sisteme yükleme
Beyan formunu tez teslim takviminden önce hazırla ve danışman görüşüne sun
Enstitünün intihal yazılım programı raporu takvimini tez savunma tarihinle birlikte planla
Sürecin dönemsel tarafı da gözden kaçmamalı. Üniversite senatoları bu kararları farklı tarihlerde alıyor ve mevcut kararlar güncellenebiliyor. Tez teslim döneminde geçerli olan kılavuzun, tez konusunun belirlendiği dönemdeki kılavuzdan farklı olabileceği akılda tutulmalıdır. İlgili enstitünün güncel duyurularından teyit edilmesi önerilir.
Konunun bir de kariyer tarafı var. Üretken sistemleri bir araç olarak kullanmakla, alanı bir uzmanlık olarak seçmek ayrı kararlardır. Alan tercihini değerlendirenler için yapay zekâ yüksek lisansının hangi durumlarda anlamlı olduğu yazısı ayrı bir çerçeve sunuyor.
Kayıt tutmanın kendisi de bir güvence aracı olarak öne çıkıyor. Komut ve yanıt kayıtları, beyan formunun içeriğini doldurmayı kolaylaştırdığı gibi sonradan doğabilecek bir soruya da dayanak oluşturabiliyor. Bu kayıtların tez arşiviyle birlikte saklanması yaygın bir uygulama olarak öneriliyor. Kaydın basit bir tablo hâlinde tutulması, araç adı, sürüm, tarih ve kullanım amacı sütunlarıyla çoğu enstitünün beyan formunu karşılamaya yetiyor.
%77
2025 yayınlarında yapay zekâ izi taşıyan makale oranıNature haberi, 20 Ağustos 2026; PubMed Central verisi, hakem değerlendirmesinden geçmemiş ön baskı
%52
2024 yayınlarında aynı oranNature haberi, 20 Ağustos 2026; PubMed Central verisi, hakem değerlendirmesinden geçmemiş ön baskı
Gerçek Hayattan Örnekler
Bu bölümdeki örnekler, adayların karşılaşabileceği durumları açıklamak amacıyla oluşturulmuş temsili senaryolardır. Gerçek kişilere ait değildir ve herhangi bir üniversitenin uygulamasını birebir yansıtmaz. Amaç, tezde yapay zekâ kullanımına dair kuralların günlük çalışma düzeninde nasıl göründüğünü ve adayın hangi noktalarda karar verdiğini göstermektir.
Selim — dil düzeltmesi ve beyan
Selim, tezli yüksek lisans tezinin sonuç bölümünü yazarken cümle akışını düzeltmek için bir üretken yapay zekâ aracı kullanıyor. Metnin içeriğini kendisi kuruyor, araç yalnızca anlatımı sadeleştiriyor. Enstitüsünün tez yazım kılavuzunda beyan sayfası bulunduğunu fark edince kullandığı aracın adını, sürümünü ve hangi bölümde kullandığını not ediyor. Danışmanıyla yaptığı görüşmede beyan taslağını paylaşıyor ve düzeltilmiş paragrafları özgün hâlleriyle karşılaştırarak anlamın kaymadığını kontrol ediyor. Selim'in izlediği yol, Yükseköğretim Kurulu'nun rehberindeki şeffaflık ilkesiyle örtüşen bir hazırlık biçimi olarak değerlendirilebilir ve teslim aşamasında ek bir düzeltme yükü doğurmuyor.
Zeynep — doğrulanamayan kaynak
Zeynep, doktora tezinin kuramsal çerçevesi için literatür taraması yaparken bir yapay zekâ aracından kaynak önerisi alıyor. Listedeki üç makaleyi kütüphane veri tabanında aradığında ikisini bulamıyor. Yazar adları ve dergi başlıkları gerçek görünse de künyeler eşleşmiyor. Zeynep bu iki kaynağı metne almıyor ve yalnızca birincil metnine ulaştığı çalışmaları kullanıyor. Kalan boşluğu doldurmak için danışmanından okuma önerisi istiyor. Bu yaklaşım, aracın önerdiği her kaynağın doğrulanması gerektiğine dair uyarıyla uyumlu bir davranış örneği sunuyor ve tezin kaynakça güvenilirliğini savunma öncesinde koruma altına alıyor.
Mert — kişisel veri sınırı
Mert, sosyal bilimler alanındaki tezinde yirmi katılımcıyla derinlemesine görüşme yapıyor. Görüşme çözümlemelerini hızlandırmak için metinleri bir üretken sisteme yüklemeyi düşünüyor. Kayıtlarda katılımcıların adı, çalıştıkları kurum ve şehir bilgisi yer alıyor. Mert bu adımdan önce enstitüsünün etik kurul onayındaki taahhütleri yeniden okuyor ve verileri anonimleştirmeden hiçbir sisteme yüklememeye karar veriyor. Ad, kurum ve yer bilgilerini kodlarla değiştirdikten sonra yalnızca anonimleştirilmiş metinle çalışıyor. Bu tercih, kişisel verilerin korunmasına dair ilkelerle uyumlu bir çalışma düzeni oluşturmasını ve etik kurul taahhütleriyle uyumlu kalmasını sağlıyor.
Elif — kurum kuralının değişmesi
Elif, tez önerisini kabul ettirdikten bir yıl sonra teslim aşamasına geliyor. Bu süre içinde üniversitesinin senatosu yapay zekâ kullanımına dair yeni bir beyan formu kararı alıyor ve form tez yazım kılavuzuna ekleniyor. Elif, enstitü duyurularını düzenli takip ettiği için değişikliği zamanında görüyor ve teslim dosyasına formu ekliyor. Sürecin başında tuttuğu araç kullanım kayıtları sayesinde formu doldurmak birkaç dakikasını alıyor. Bu senaryo, kurumsal kuralların tez süresi boyunca güncellenebildiğini ve süreç boyunca tutulan düzenli kaydın teslim aşamasında ciddi biçimde zaman kazandırabildiğini gösteriyor.
Tezimde yapay zekâ kullanırsam bu etik ihlal sayılır mı?+
Kullanımın kendisi tek başına etik ihlal olarak tanımlanmıyor. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli etik rehberi, üretken yapay zekânın hangi aşamada ve ne ölçüde kullanıldığının açıkça bildirilmesini istiyor. Rehber, kullanımın eserde bildirilmemesini ana etik sorunlardan biri olarak sayıyor. Değerlendirme, kullanımın türüne ve beyanın yapılıp yapılmadığına göre değişebilir. Enstitünüzün yönergesi ek koşullar getirebileceği için güncel metinden teyit edilmesi önerilir.
Yapay zekâ tezimde yazar olarak gösterilebilir mi?+
Gösterilemez. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberi, üretken yapay zekânın bir çalışmanın nihai halinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamayacağı için bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamayacağını belirtiyor. Committee on Publication Ethics'in 13 Şubat 2023 tarihli pozisyon bildirisi ve International Committee of Medical Journal Editors'ın tavsiyeleri de aynı yönde. Sorumluluk, çıktıyı çalışmasına aktaran kişide kalıyor.
Beyan formu olmadan tez teslim edilebilir mi?+
Bu, üniversitenin kendi düzenlemesine bağlı. Trabzon Üniversitesi'nin 10 Haziran 2025 tarihli senato kararı ve Eskişehir Osmangazi Üniversitesi'nin 19 Kasım 2025 tarihli senato kararı gibi örneklerde beyan formu tezlerde zorunlu hâle getirilmiş durumda. Böyle bir kararın bulunmadığı kurumlarda ayrı bir form istenmeyebilir; ancak Yükseköğretim Kurulu'nun rehberindeki bildirim beklentisi yine geçerli sayılıyor. Tez yazım kılavuzundan kontrol edilmesi gerekir.
Yapay zekâya tezimin bir bölümünü yazdırabilir miyim?+
Yükseköğretim Kurulu'nun rehberindeki Sıkça Sorulan Sorular bölümü, bir makalenin tamamının üretken yapay zekâya yazdırılmasını uygun bulmuyor. Sakarya Üniversitesi'nin 25 Temmuz 2025 tarihli rehberi de ödevlerin tamamının oluşturulmasını akademik dürüstlüğü ihlal eden kullanımlar arasında sayıyor. Fikir geliştirme, taslak oluşturma ve dil iyileştirme gibi destekleyici kullanımlar ise farklı değerlendiriliyor. Sınırın nerede çizildiği kurumdan kuruma değişebilir.
Yapay zekâ kullanmadan tez yazmak zorunlu mu?+
Böyle bir zorunluluk tanımlanmış değil. Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi, üretken yapay zekâyı yasaklamak yerine kullanımın bildirilmesini ve sorumluluğun araştırmacıda kalmasını esas alıyor. Araç kullanmadan yazılan bir tez de aynı etik ölçütlere tabi. Bazı enstitüler belirli aşamalarda kullanımı sınırlandırabilir; bu durumda ilgili enstitünün yönergesi belirleyici olur. Karar, danışmanla birlikte değerlendirilebilecek bir konudur.
Benzerlik raporu yapay zekâ kullanımını tespit eder mi?+
Benzerlik raporu ile yapay zekâ değerlendirmesi farklı işler. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin 9, 22 ve 28. maddeleri uyarınca enstitü, teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir. Bu rapor metinler arası örtüşmeyi ölçer. Yapay zekâ işaretine dair değerlendirmeler ayrı yöntemlerle üretilir ve yönetmelikte bu türde bir rapor tanımlanmamıştır. Uygulama üniversiteye göre değişebilir.
Yapay zekânın önerdiği kaynakları doğrudan kaynakçama yazabilir miyim?+
Doğrulama yapılmadan yazılması önerilmiyor. Üretken yapay zekâ araçları gerçekte var olmayan kaynak künyeleri üretebiliyor ve Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi bu riski literatür taraması başlığında ayrıca uyarı konusu yapıyor. Sakarya Üniversitesi'nin 25 Temmuz 2025 tarihli rehberi de yararlanılan kaynaklarda birincil kaynaklara ulaşılmasını istiyor. Her künyenin kütüphane veri tabanından veya yayıncı sayfasından teyit edilmesi güvenli yol olarak görülüyor.
Görüşme kayıtlarımı yapay zekâ aracına yükleyebilir miyim?+
Kişisel veri içeren materyal için dikkatli olunması isteniyor. Yükseköğretim Kurulu'nun Mayıs 2024 tarihli rehberi, kişisel verilerin anonimleştirilmediği veya bu sistemler dışında maskelenmediği sürece yapay zekâ sistemlerine girilmemesini öngörüyor. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu da bu alanda geçerli. Ad, kurum ve adres bilgilerinin kodlanması yaygın bir yöntem olarak uygulanıyor. Etik kurul taahhütlerinin gözden geçirilmesi de gerekir.
Tezsiz yüksek lisans dönem projesinde de beyan gerekir mi?+
Uygulama üniversiteye göre değişebiliyor. Bazı kurumların yönergeleri yalnızca tezleri kapsarken, bazıları eğitim ve yayın süreçlerinin tamamına dair ilkeler tanımlıyor. Sakarya Üniversitesi'nin 25 Temmuz 2025 tarihli rehberi, kullanılan araçların kaynakça kurallarına uygun biçimde belirtilmesini genel bir ilke olarak veriyor. Dönem projesi de akademik bir çıktı olduğu için benzer bir yaklaşım beklenebilir. Enstitü yönergesinden teyit edilmesi önerilir.
Danışmanım yapay zekâ kullanımıma izin verirse sorun kalmaz mı?+
Danışman görüşü süreci kolaylaştırır, ancak kurumsal kuralların yerine geçmez. Yükseköğretim Kurulu'nun rehberi sorumluluğu, araçları kullanan ve çıktıları eserlere aktaran kişilere bağlıyor. Üniversite senatosunun aldığı kararlar ve enstitü yönergeleri de bağlayıcılığını koruyor. Bu nedenle danışmanla varılan mutabakatın yazılı olarak not edilmesi ve enstitü yönergesiyle birlikte değerlendirilmesi öneriliyor. Görüş ile yönerge çeliştiğinde yönergenin esas alınması bekleniyor.
Mezun Kampüsü Hakkında
Mezun Kampüsü, Türkiye'deki üniversitelerin lisansüstü programlarını, başvuru takvimlerini ve akademik duyurularını tek noktada toplayan bir platformdur. Tez aşamasına hazırlanan adaylar Atlas üzerinden yüksek lisans ve doktora programlarını inceleyip karşılaştırabilir, Tarihler bölümünden başvuru dönemlerini takip edebilir, Duyurular bölümünden enstitülerin tez ve yönerge güncellemelerini içeren ilanlarını izleyebilir ve Üniversiteler sayfası üzerinden ücretsiz başvuru oluşturabilir.
Kaynakça
Aşağıdaki kaynaklar yazının hazırlanmasında kullanılmıştır. Resmî kaynaklar listenin başında yer alıyor, uluslararası kuruluş ve yayın kaynakları sonrasında geliyor. Metinde adı anılan her kaynak listede yer alıyor. Bağlantılar düz metin olarak verilmiştir ve erişim tarihi olarak 9 Eylül 2026 esas alınmıştır.
Yükseköğretim Kurulu — Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber — Mayıs 2024 — https://www.yok.gov.tr/Documents/2024/yapay-zeka-kullanimina-dair-etik-rehber.pdf — Erişim: 9 Eylül 2026
Yükseköğretim Kurulu — Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi — https://www.yok.gov.tr/documents/documents/68fb63b8b2511.pdf — Erişim: 9 Eylül 2026
Yükseköğretim Kurulu — Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, Resmî Gazete: 20 Nisan 2016, Sayı: 29690 — https://ogrenciisleri.comu.edu.tr/lisansustu-egitim-ve-ogretim-yonetmeligi.html — Erişim: 9 Eylül 2026
Yükseköğretim Kurulu — Yükseköğretim İstatistikleri Bülteni, Sayı 6 — 27 Mart 2026 — https://veriyonetim.yok.gov.tr/documentFiles/17768717381.B%C3%BClten20252026.pdf — Erişim: 9 Eylül 2026
Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü — Üretken Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımının Usul ve Esasları — 27 Ağustos 2026 — https://sosbilens.ankara.edu.tr/2026/08/27/uretken-yapay-zeka-araclarinin-kullaniminin-usul-ve-esaslari/ — Erişim: 9 Eylül 2026
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü — Üretken Yapay Zekâ Kullanımı Beyan Formunun Tezlerde Kullanılması — 12 Aralık 2025 — https://fbe.ogu.edu.tr/Duyuru/Detay/1628/uretken-yapay-zeka-kullanimi-beyan-formunun-tezlerde-kullanilmasi — Erişim: 9 Eylül 2026
Trabzon Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü — Yapay Zekâ Kullanımına Dair Beyan Formunun Tezlerde Kullanılma Zorunluluğu Getirilmiştir — 12 Haziran 2025 — https://lisansustu.trabzon.edu.tr/Duyuru/8611/yapay-zeka-kullanimina-dair-beyan-formunun-tezlerde-kullanilma-zorunlulugu-getirilmistir-ayrinti-icin-tiklayiniz — Erişim: 9 Eylül 2026
Sakarya Üniversitesi — Sakarya Üniversitesi Üretken Yapay Zeka Kullanım İlkeleri Rehberi — 25 Temmuz 2025 — https://ortadogu.sakarya.edu.tr/sites/ortadogu.sakarya.edu.tr/file/SAKARYA_UNIVERSITESI_URETKEN_YAPAY_ZEKA_KULLANIM_ILKELERI_REHBERI.pdf — Erişim: 9 Eylül 2026
Committee on Publication Ethics — Authorship and AI tools — 13 Şubat 2023 — https://publicationethics.org/guidance/cope-position/authorship-and-ai-tools — Erişim: 9 Eylül 2026
International Committee of Medical Journal Editors — Use of Artificial Intelligence by Authors — https://www.icmje.org/recommendations/browse/artificial-intelligence/ai-use-by-authors.html — Erişim: 9 Eylül 2026
Turnitin — Turnitin marks one year anniversary of its AI writing detector with millions of papers reviewed globally — 9 Nisan 2024 — https://www.turnitin.com/press/turnitin-first-anniversary-ai-writing-detector — Erişim: 9 Eylül 2026
Nature — Staggering 90% of biomedical papers now show signs of AI help — 20 Ağustos 2026 — https://www.nature.com/articles/d41586-026-02551-z — Erişim: 9 Eylül 2026
Nature — More than half of researchers now use AI for peer review — often against guidance — 15 Aralık 2025 — https://www.nature.com/articles/d41586-025-04066-5 — Erişim: 9 Eylül 2026
Dünya Ekonomik Forumu — Generative AI has disrupted education. Here's how it can be used for good — Eylül 2023 — https://www.weforum.org/stories/2023/09/generative-ai-education-unesco/ — Erişim: 9 Eylül 2026
Yasal Bilgilendirme
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Tezde yapay zekâ kullanımına dair kurallar, Yükseköğretim Kurulu'nun etik rehberi ile üniversite senatolarının ve enstitülerin kendi yönergelerinden oluşan çok katmanlı bir yapıya dayanır ve zaman içinde değişebilir; bir enstitünün uygulaması başka bir enstitü için geçerli sayılmaz.
Adayların, kayıtlı oldukları enstitünün güncel tez yazım kılavuzunu, senato kararlarını ve Yükseköğretim Kurulu'nun resmî açıklamalarını kontrol etmeleri önerilir. Bu içerik kişiye özel akademik, hukuki veya mali danışmanlık niteliği taşımaz. Esas alınan düzenlemeler arasında Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bulunmaktadır. Son kontrol tarihi: 9 Eylül 2026.
Gelişmeleri Kaçırma!
Mezun Kampüsü projesi ile lisansüstü programlar, duyurular ve eğitim içeriklerinden haberdar olmak için kayıt ol.